Skip to main content

Full text of "Elektuur 342 1992 4"

See other formats


nr. 342 — april 1992 



Ö966 082904 


maandblad voor elektronica 


voor de 2-meter-band 


l 2 C-LED-display 

van serieel naar optisc/i 


kdfmgenerator 
fidrmom&Nnen te over 


univolt 

voeding 

a la carte 





maandblad voor elektronica 


voor de 2-meter-ben 


'C-LED-display 


INHOUD 


april 1992 nummer 342 


elektronica aktueel 

Digitale luidspreker nog dit jaar op de markt - Fax levert kant- 
en klare tekst - Goedkoop ontwikkelsysteem voor microcon- 
trollers. 

symmetrie-aanpasser 

Een asymmetrisch-naar-symmetrisch-omzetter voor het voor- 
komen van aardlussen. 

Centronics-booster 

Hiermee is het mogelijk om printers via meterslange kabels 
toch betrouwbaar aan te sturen. 

2-m-FM-ontvanger 

Een kompakt ontwerp voor radio amateurs die de 2-m-band 
willen beluisteren. 

extra info: Het Instrument 1992 

Een overzicht van nieuwe produkten, trends en plattegronden 
met alle standhouders. 

univolt 

Een universele voedingsmodule met een uitgangsspanning tus- 
sen 5 en 20 V en een maximale stroom van 1,5 A. 

l 2 CLEDdisplay 

Een 4 digits breed zeven-segment-LED-display dat via de 
l 2 C-interface bestuurd kan worden. 

starterloze starter 

Enkele dioden en kondensatoren vervangen de mechanische 
starter van de TL-buis. 

kanttekeningen 
universele Z80-kaart - deel 1 

Een nieuwe Z80-kaart voor de negentiger jaren, met een zeer 
flexibel karakter. 

kamgenerator 

Een signaalgenerator die frekwenties levert van één tot heel 
veel MHz. 

kontaktloze toerenteller 

Een handig en handzaam apparaat met LCD-uitlezing en een 
optische meetsensor. 

IEC -logica symbolen 

Een toelichting op de lEC-tekensymbolen die in de toekomst 
ook door Elektuur gebruikt zullen worden. 

basisroutines voor PC-meetkaart 

Voor de PC-meetkaart is nu een Pascal-unit met diverse bestu- 
ringsroutines verkrijgbaar. 

adverteerdersindex 

t — - ~M hoogfrekwent 

I — 1 n mn — u Deze maand ziet u op de 

1 j El 'tl tl II j IJ j omslag een fraaie foto van 

1 lm W 1 w ir " 1' 1 i ■ een ontwerp dat vooral de 

echte elektronica-hobbyisten 

ny. zal aanspreken, namelijk een 

w,’ hoogfrekwent schakeling. 

Het 9 aat h| er om een FM- 
ontvanger voor de 2-m-band 
door 

H dio-amateurs voor (mobiele) 
'"''Kin ,'jkII kommunikalie Het is een 

„** en l'Zhee zellst.indige nnu in 

ger. kompleet inge 

Bj 

3. ia-’ 's zo iippo.-,.' ,| i- ook m n 

der ervaren hoogfrekwent 

op 

^ — j 


symmetrie-aanpasser 


l ? C-LED-display 


kamgenerator 


elektuur 4-92 




32e jaargang nr. 4. april 1992 

ISSN 0013 5895 

Elektuur is een uitgave van: 

Uitgeversmi|. Elektuur BV 

Bezoekadres: Peter Treckpoelstraat 2 4, Beek (L) 
Korrespondentie adres: Postbus 75, 6190 AB Beek (LI 
Telefoon: 046 389444, Telex 56617, Fax 370161 
Kantoorti|den: 8 30 12 00 en 12.30-16.00 uur 
Direkteur M M J. Landman, Bourgognestr 13, Beek 

Mektuur verschijnt rte eerste van elke maantl, behalve in juli en auyus 
tus waant» een dubbelnummer verschijnt. de hallgeleiderijfds 
Onder de naam (lektor «wordt Elektuur ook uitgegeven tn Groot 
Bnttannie, Duitsland Frankri|k, F\>rtuqai Spanje. Italië. Griekenland, 
Zweden, Finland India (Fngelsl, Pakistan Itngelsl Israël en 
USA Canada 

Elektuur databank: 

24 uur per dag beschikbaar (behalve op maandag 
middag tussen 12.30 en 16.00 hl voor informatie en 
bestellingen via computer, modem en telefoon 
(Viditel systeem 1200/75 baud) Tel. 046 371850 

Internationaal hoofdredakteur/ 
chef ontwerp mg K S M Walraven 

Hoofdredakteur: PE L Kersemakers bc. 

Redaktie: 

ing. PH M Baggert (eindred ), mg. H D. Lubben, 
mg. J.P.M. Steeman, J.F. van Rooij, 

B M P. Romijn bc. 

Ontwerpafdeling/laboratorium: 

J. Barendrecht, mg. A.A.J.N. Giesberts, 
ir L.F.H. Lemmens, mg. A.M.J. Rietjens, 
mg. P.J. Ruiters, mg. L.J.M. Pijpers 

Redaktiesekretariaat: M Pardo, H.M.J, Wilmes 
Dokumentatie: PJ H G Hogenboom 
Techn. illustraties: L M Martin 
Fotografie: J.M A Peters 
Vormgeving/cover: C.H Gulikers 
Abonnementen: Th H Dewitte 
Jaarabonnement: 

Nederland f 79.50; België Bfrs. 1650; 
buitenland f 108, - 

studie abonnement f 63,60, (Bfrs 1315) 

Een abonnement kan op ieder gewenst ti|dstip ingaan en loopt 
automatisch door. ten/i| hot 2 maanden voor de vervaldatum 
schrd teli|k is opye/eyd De snelste en goedkoopste manier om 
een nieuw abonnement op te geven is die via de antwoordkaart in 
dit blad Reeds verschenen nummers op aanvraag leverbaar (hu<di 
ge losse nummer pu|s geldt) 

Losse nummerprijs: 

Nederland f 7.95; Belgie Bfrs 165 

Adreswijzigingen : 

svp minstens 3 weken van tevoren opgeven mot vermelding van 
het oude en het nieuwe adres en abonnee nummer 

Hoofd commerciële zaken 

drs K H van Noordenne 

Advertentie verkoop: 

P Kooi), P.J.M. Konkels 

Advertentie orders: 

P.J.M. Kunkels 

Advertentietarieven, nationaal en internationaal, op 
aanvraag 

Grafische prod.: G BS., Beek (L) 

Druk, N.D.B., Zoeterwoude 
Distributie: Betapress BV 

Auteursrecht 

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar ge 
maakt worden door middel van druk, fotokopie, mikrofilm of op 
welke wijze dan ook, /ondor voorafgaande schriftelijke toestem 
mmg van de uitgeefster 

De auteursrechtelijke bescherming van Elektuur strekt zich mede 
uit tot de illustraties met inbegrip van de pnnted circuits, evenals 
tot de ontwerpen daarvoor 

In verband met artikel 30 Rijksoktrooiwet mogen de m Elektuur 
opgenomen schakelingen slechts voor partikuliere of wetenschap 
pelijke doeleinden vervaardigd worden en niet in of voor een 
bedrijf 

Het toepassen van schakelingen geschiedt buiten de verantwoor 
delijkheid van de uitgeefster 

De uitgeefster is met verplicht ongevraagd ingezonden bedragen, 
die zij niet voor publikatie aanvaardt, terug te zenden 
Indien de uitgeefster een ingezonden bijdrage voor publikatie aan 
vaardt. is zi| gerechtigd deze op haar kosten te (doen) bewerken, 
de uitgeefster is tevens gerechtigd een bijdrage te (doenl vertalen 
on voor haar andere uitgaven en aktiviteiten te gebruiken tegen de 
daarvoor bij do uitgeefster gebruikelijke vergoeding. 

Uitgeversmaatschappij Elektuur BV. 1992 
Pnnted in the Netherlands. 


index 


13 


I lid NOTU, Nederlandse Organisatie van 
toÉ Tijdschrift Uitgevers 


PC-systeem 





automatische printer switch 

Vier PC's delen één printer 

LCD DVM 

Een universele 3V, digit LCD voltmeter module. 

packet radio 

Digitale data overdracht voor zendamateurs. 

seriële A/D omzetter 

Een meerkanaals meetsysteem, aangesloten op de RS232 poort 

video kopieerversterker 

Met vier uitgangen en regelaars voor scherpte en kontrast omvang. 

GAL prakticum 

Opzet. werking en toepassing van GAL's. 

A/D D/A en 1/0 voor PC 

Meten, schakelen en regelen met de PC via l'C. 

GAL programmer 

Hard en software voor het programmeren van GAL's 

ml) adapter 


Een voorzetje om kleine weerstanden met de multimeter te kunnen meten. 



itfljfflïlftllfil infokaart 179 

CMOS 14 

HCMOS familie 
specifikaties 1 


Deze familie specifikaties beslaan de algemene 
technische gegevens van de hele HCMOS 
74HC/HCT/HCU-familie, tenzij daarop in de 
data sheet van een individueel IC een uitzonde 
ring wordt gemaakt. 

De 74HC/HCT/HCU high speed Si gate CMOS 
logica-familie kombineert de low power voorde 
len van de 4000-familie met de snelheid en het 
uitgangsvermogen van low power Schottky 
TTL (LSTTL). De IC’s uit de familie hebben de 
zelfde nummers en pin outs als de IC’s uit de 
TTL-families of de 4000 familie. 

De basis typen laangeduid met: xx74HCxxxx) 
zijn gebufferde IC's die werken met CMOS 
ingangsnivo's voor een goede noise immunity 
en met een verwaarloosbare ruststroom en in 
gangsstroom, De voedingsspanning mag tus- 
sen 2 en 6 V liggen. 

Een andere serie in de familie (aangeduid met 
xx74HCTxxxx) heeft dezelfde eigenschappen 


en funkties als de HC-typen, maar werkt met 
een standaard TTL voedingsspanning (5 V) De 
voedingsspanning mag bi| HCT echter maximaal 
10% afwijken in plaats van de standaard 5% bij 
TTL. De ingangsnivo's zijn eveneens aangepast 
aan de TTL standaard (0,8 en 2,0 V). De IC's 
zi|n pen kompatibele vervangers voor TTL IC's 
(minder gedissipeerd vermogen met behoud van 
snelheid) en kunnen tevens worden gebruik 
voor signaalkonversie tussen TTL en CMOS 
schakelingen. 

De derde serie in de HC familie (aangeduid met: 
xx74HCUxxxx| zijn ongebufferde CMOS 
kompatibele IC's voor bijvoorbeeld RC of 
kristal-oscillatoren of andere schakelingen waar 
de IC's als analoge bouwsteen worden ge 
bruikt. 

De in- en uitgangen zi|n beveiligd tegen elek 
trostatische ladingen, hetgeen in de meeste si- 
tuaties afdoende bescherming geeft. Om echter 
volledig zeker te zijn dat er geen beschadigingen 
kunnen ontstaan, moeten de daarvoor gangbare 
voorzorgsmaatregelen getroffen worden. 


infokaart 180 CMOS 15 


RECOMMENDED OPERATING CONDITIONS 


SYMBOL 

PARAMETER 

74HC/HCU 

74HCT 

UNI1 



min. 

typ. max. min. 

typ. max 


V CC 

DC supply voltage 

20 

5 0 6 0 4 5 

50 55 

V 

v, 

DC input voltage range 

0 

o 

u 

u 

> 

Vcc 

V 

v o 

DC output voltage range 

0 

< 

n 

o 

O 

Vet. 

V 

^«rnb 

operating ambient temperature range 

40 

<85 40 

<85 

°c 

^•nb 

operating ambient temperature range 

40 

4 125 40 

1 125 

°c 

| Uf 

input rise and fall times 


1000 




except for Schmitt tngger inputs 


60 500 

60 500 

ns 




400 




HCMOS familie 
specifikaties 2 


UNIT CONDITIONS 


V CC 6.0V 


For analog switches, eg. "4016", "4051 series", "4351 series", "4066" and "4067", 10V is specified 
as the maximum operating voltage. 






Ê 


mm 


3 


info kaart 179 


CMOS 14 


HCMOS familie 
specifikaties 1 


Umiting values in accordance with the Absolute Maximum System (IEC 134) 
Voltages are referenced to GND (ground = OV) 


1" 1 

SYMBOL PARAMETER 

MIN 

— 

MAX 

UNIT CONDITIONS 

v cc 

DC supply voltage 

-0.5 

+ 7 

V 


±I K 

DC input diode current 


20 

mA 

lor V,<-0.5 or V,>V CC +0.5V 

± *OK 

OC output diode current 


20 

mA 

for V o <-0.5 or V 0 >V CC +0.5V 

±! 0 

OC output source o r 
smk current 

- Standard outputs 

- bus driver outputs 


25 

35 

< < 

E E 

lor -0.5 V<V„<V CC +0.5V 

±i cc ; 

± *0ND 

DC V cc or GND current 
for types with: 

- Standard outputs 

- bus driver outputs 


50 

70 

mA 

mA 


T ... 

storage temperature range 

-65 

+ 150 

»c 


p„, 

power dissipation per 

package 

plastic DIL 


500 

mW 

lor lemperalure range: -40 lo +125°C 
74HC/HCT/HCU 

above + 70 °C: derale linearly with 8 mW/K 


plastic mini pack (SO) 


400 

mW 

above + 70°C: derate linearly with 6 mW/K 


infokaart 180 


CMOS 15 


HCMOS familie 
specifikaties 2 


1 


UNIT 

TEST 

CONDITIONS 

SYMBOL 

PARAMETER 

.26 

40 t 

♦ 85 

40 tc 

*125 

<8 

mm 

«YP 

maa 

min 

mai 

min 

ma* 

*n*y 

*UM 

output transition tima 

Standard outputs 


19 

7 

6 

75 

15 

13 


95 

19 

16 


110 

22 

19 

ns 

20 

4 5 

60 

•t»*/ 

«TIM 

output transition time 

bus driver outputs 


14 

5 

4 

60 

12 

10 


75 

15 

13 


90 

18 

15 

ne 

20 

4.5 

60 


AC CHARACTERI8TICS FOR 74HCU 


•na./ 

«TIM 


AC CHARACTERISTICS FOR 74MCT 


74HCU 

PARAMETER 

Twea t*Cl 

UNIT 

TEST 

CONOfTIONS 

♦ 26 

40 1 

» 86 

- 40 W 

♦ 126 

Vcc 

V 

mtn 

'YP 

ma* 

min 

ma* 

mtn 




19 

75 


95 


110 


20 

output transitzon time 


7 

16 


19 


22 

ns 

4 5 



6 

13 


16 


19 


6.0 


— 

SYMBOL 

74MCT 

PARAMETER 

l*CI 

UNTT 

TEST 

CONDITIONS 

♦ 26 

40 1 

♦ 86 

-40 tc 

♦ 125 

Vee 

V 

mm 


maa 


ma* 

mén 


<t»aV 

«TIM 

output transition time 

Standard outputs 


7 

16 


19 


22 

na 

4.6 

ItniV 

«TIN 

output transition time 

bus drrver outputs 


6 

12 


15 


18 

ns 

4 5 


volgende maand 
in Elektuur 


Fuzzy logic 

Fuzzy logic is een soort "wazige 
computerlogica" waarbij niet meer 
alleen met logische nivo's als "ja" 
en "nee" wordt gewerkt. Dit 
soort logica is al in de jaren zestig 
ontwikkeld, maar pas de laatste 
jaren is het ook echt praktisch 
toegepast. Vooral in Japan schijnt 
men er dol op te zijn. Er zijn al 
diverse apparaten in de handel die 
gebruik maken van fuzzy logic, zo- 
als een videokamera die geen last 
meer heeft van bibberende 
bewegingen tijdens het opnemen. 
De volgende maand laten we u 
eens nader kennismaken met 
fuzzy logic aan de hand van een 
inleidend verhaal. In de loop van 
dit jaar zullen we ook enkele 
praktische schakelingen met deze 
logica voorstellen. 


Nicam-dekoder 

Het lijkt wel of het niet lang meer 
duurt voordat alles in de 
elektronica is gedigitaliseerd. 
Enkele jaren terug waren we al blij 
met stereo geluid bij TV-beelden. 
Ondanks de "gewone" FM- 
kwaliteit vonden we dit alweer 
een hele vooruitgang t.o.v. de 
mono-TV's. Intussen zijn er enkele 
digitale geluidssystemen voor TV- 
gebruik ontwikkeld, waarvan het 
Nicam-systeem zich in onze 
kontreien lijkt door te zetten. De 
Engelse zenders maken er al enige 
tijd gebruik van en sinds kort 
zendt ook de Belgische TV (BRT) 
uit met Nicam-geluid. Aangezien 
er nog niet veel TV's zijn die een 
Nicam-dekoder hebben 
ingebouwd, beschrijven we in het 
mei-nummer een zelfbouw-Nicam- 
systeem. 


Inschakel-vertrager 
Bij het inschakelen van meerdere 
apparaten tegelijkertijd kan het 
wel eens voorkomen dat de 
netzekering het begeeft door de 
grote inschakelstroom die dan 
ontstaat. Vooral bij het gebruik 
van zekering-automaten komt dat 
regelmatig voor. Om zulke situa- 
ties te vermijden is deze 
inschakel-vertrager ontwikkeld. 
Met dit apparaat kunnen 
maximaal vier apparaten (of een 
veelvoud daarvan, met meerdere 
printen) netjes na elkaar worden 
ingeschakeld met een tijdsverschil 
van ongeveer een sekonde. 
Bovendien kan ook nog een 
inschakelhoek worden ingesteld, 
om bij induktieve belastingen de 
inschakelstroom op die wijze nog 
eens extra te beperken. 




Digitale luidspreker 
dit jaar te koop 

Philips digitaliseert voort 

IK' laalslc /wakke schakel in de audio-kelen moei er nu 
ook aan geloven; nog dit jaar komen de eerste digitale 
luidsprekers op de markt. De nieuwe gedigitaliseerde 
luidsprekers zijn een onderdeel van de nieuwe audio-lijn 
van Philips, de 900-seric. Alle onvolkomenheden die de 
huidige analoge luidsprekers nog hehhen, zijn in de 
nieuwe speakers digitaal gekompenseerd. Ken verdere stap 
op weg naar een vervolmaken van de huidige audio- 
apparatuur. 


De invloed van de digitale tech- 
niek neemt snel toe. Na de in- 
troduktie van de digitale ge- 
luidsdragers zoals CD, DAT en 
de binnenkort verkrijgbare 
DCC, alsmede de ontwikkeling 
van digitale voor- en eind- 
verstcrkers krijgen nu de 
luidsprekers een digitaal hart. 
Weliswaar blijft het luidspre- 
kcrchussis zelf nog een analoog 
systeem, alle voorgaande trap- 
pen, inklusicf de seheidingsfil- 
ters, worden in de nieuwe syste- 
men digitaal uitgevoerd. Het 
grote voordeel van de digitale 
filtering is dat het niet-ideale 
gedrag van de analoge speaker 
gekompenseerd kan worden 
zonder dal andere, nieuwe fou- 
ten geïntroduceerd worden. De 
analoge scheidingsfilters die nu 
gebruikt worden, hebben altijd 
liet nadeel dal ze een aantal on- 
gewenste neveneffekten veroor- 
zaken. Hoewel bij goede filter- 
ontwerpen deze neveneffekten 
minimaal gehouden kunnen 
worden, blijven ze niet altijd 
onopgemerkt en zullen ze zeker 
in de high-end-markt altijd een 
bron van ergernis blijven. 

De nieuwe digitale luidsprekers 
die Philips binnenkort op de 
markt brengt, zijn vooral voor 
het high-end-marktsegment be- 
doeld; de prijs van circa 
ƒ 5(XX).- voor een setje van 
twee luidsprekers zorgt daar 
ook voor. 

De ontwikkeling van de digitale 
luidspreker heeft plaatsgevon- 
den in de Belgische vestiging 
van Philips te Dendermonde, al 
hebben ook medewerkers van 
het natuurkundig Laborato- 
rium in Eindhoven, de Vrije 
Universiteit Brussel, hel Inter- 
national Technology Ccntre 
Leuven (ITO.) en Philips 
Audio in Hasselt de nodige 
steentjes bijgedragen. 

Digitale signaalbewerking 

Philips beweert dat de luidspre- 
ker niet digitaal gemaakt is om 
dat dat kommerciecl goed ligt. 
Het is het resultaat van acht 


jaar intensieve research. Verder 
borduurt het nieuwe systeem 
voort op ontwikkelingen die al 
een tijdje gaande zijn in de 
audio-branche. Grcct Christi- 
aansen, produktmanager 

luidsprekers bij Philips stelt: 
"Elke luidsprekerbox maakt 
fouten. Als je daarop antici- 
peert, moet je het binnenko- 
mende signaal veranderen. Dat 
kan alleen maar digitaal. Als je 
kiest voor een analoge oplos- 
sing maak je meer nieuwe fou- 
ten dan je oude fouten oplost.” 


De oplossing is dat het digitale 
signaal dat afkomstig is van de 
signaalbron, bijvoorbeeld een 
digitale stuurversterker, gekor- 
rigeerd wordt voordat het aan 
de luidsprekers wordt aangebo- 
den. Als de digitale signaalpro- 
cessor zijn werk gedaan heeft, 
kan het digitale signaal worden 
omgezet naar een analoog sig- 
naal om vervolgens analoog 
versterkt te worden. De ge- 
bruikte digitale signaalproces- 
sor verwerkt de digitale data 
van de analoge signalen tussen 
40 Hz en 20.0(X) Hz en waar- 
borgt dat alle signalen minder 


dan I dB afwijken van de ideale 
waarde. 

Het gebruikte digitale schei- 
dingsfilter zorgt er voor dat 
ieder luidsprekerehassis (de 
basspeaker, de middentoner en 
de tweeter) alleen het voor hem 
bestemde signaal krijgt. Boven- 
dien wordt het signaal van de 
tweeter iets vertraagd ten op- 
zichte van de twee andere chas- 
sis. Deze vertraging is nodig om 
de verschillen in positie van de 
spreekspoel tussen de drie 
luidsprekerchassis te kompense- 
ren. Het resultaat van deze ver- 
traging is dat alle akoestische 
centra op exakt dezelfde plaats 
komen te liggen. Christiaanse: 
"Dit is de eerste luidspreker die 
aan digitale fase-korrektie doet. 
Hierdoor krijg je een veel betere 
definitie van het geluid van de 
instrumenten. Met andere 
woorden: je hoort de karakte- 
ristieken van de instrumenten 
veel beter.” 

Digitale luidsprekerkabvl 

Liefhebbers van dikke, zware en 
dus dure luidsprekerkabel ko- 
men bij de nieuwe luidsprekers 
op de koffie. Ook de omvang- 
rijke klemmenbordjes op de 
achterkant van de eindverster- 
kers zijn vanaf nu verdwenen, 
ze hebben plaats gemaakt voor 


subtiele plugjes en een dunne 
ader die vanaf de versterker 
naar de eerste luidspreker 
loopt, de digitale link (DSS- 
link). Omdat de luidsprekers 
aktief uitgevoerd zijn, zitten de 
eindversterkers in de kast van 
de luidspreker; de luidspreker- 
boxen moeten daarom voor de 
voeding individueel met het 
lichtnct verbonden worden. Een 
echte vermindering van het aan- 
tal kabels in de huiskamer is 
dus niet te verwachten. 

De digitale link wordt vanaf de 
versterker via de eerste luidspre- 
ker naar alle andere luidspre- 




kers doorgelust. Over deze dun- 
ne ader wordt de komplete digi- 
tale informatie verzonden. De 
luidspreker zal uit deze digitale 
informatiestroom de voor hem 
relevante gegevens, zoals 
muziek- en besturingsinforma- 
tie, halen. Op deze manier kan 
een groot aantal luidsprekers op 
een audio-installatie aangeslo- 
ten worden. Omdat achter op 
de box een aantal kcuzcschakc- 
laars zit, kan per box gekozen 
worden of hij links of rechts 
staat, en tot welke van de drie 
potentiële groepen (a, b of c) hij 
hoort. Zo kan via één verbin- 
ding in drie verschillende ka- 
mers muziek worden aangebo- 
den, rekening houdende met de 
specifieke wensen per kamer. 
Met de afstandsbediening die 
bij de digitale stuurversterker 
(Digital System Controller of 
DSC) hoort, kan het geluidsni- 
vo of het al dan niet aktief zijn 
van de luidspreker per groep in- 
gesteld worden. Ook het omge- 
keerde is mogelijk: met de af- 
standsbediening die in bijvoor- 
beeld de slaapkamer gebruikt 
wordt, kan via het infra-rood- 


oog op de luidspreker de ge- 
luidsinstallatie bediend worden 
die elders in huis is opgesteld. 
Hiermee heeft de home-bus in 
de audio-branchc definitief zijn 
intrede gedaan. 

(EA-1068) 



elektuur 4-92 


21 




Europese chip-imiustrie bloeit op 

ARM introduceert 
nieuwe RISC- 
processoren 

De eerste en enige Kuropese UIS( -processor-fabrikunl 
ARM I .ld., gevestigd in hel Kngelse C'amhridge, heeft een 
drietal nieuwe RISC-processoren op de markt gehrueht. 
Deze nieuwe proeessoren borduren voort op de weg die 
reeds eerder was ingeslagen met de ARM2 en ARM3 en 
maken de RISC'-teehnologie ook toepasbaar in andere 
markt-segmenten. 


ARM l.td. (Advanced RISC 
Machine) is een joint venture 
van de Amerikaanse ehip- 
fabrikant VLSI en de 
computcr-fabrikanten Apple en 
Acorn. Momenteel behoort de 
onderneming, die gevestigd is in 
de romantische en bosrijke om- 
geving van Cambridge, tot de 
toon aangevende producenten 
van RISC-processoren (RISC 
staat voor Reduced Instruetion 
Set Computer). Een bewijs 
daarvan is dat de ARM2 en 
ARM3 absolute marktleiders 
zijn in het marktsegment van 
RISC-processoren voor PCs. 
Al meer dan 150. (XX) PC’s voor- 
zien van deze proeessoren heb- 
ben hun weg naar tevreden 
eindgebruikers gevonden. Ver- 
der heeft ARM Ltd. de afgelo- 
pen jaren meer dan I miljoen 
chips uitgeleverd, een prestatie 
waarop men in Europees ver- 
band op zijn minst trots mag 
zijn. Bekende afnemers die de 
ARM-proeessorcn als embed- 
ded controller inzetten, zijn bij- 
voorbeeld Sehlumberger, de 
Duitse fabrikant op het gebied 
van industriële besturingen, 
Philips Communications in- 
dustrie en Radius, de fabrikant 
van snelle grafische kaarten 
voor de Apple Macintosh. Ook 
de bekende Tccnage Mutant 
Ninja Turtcls werken bij de gra- 
tie van een ARM-processor. Die 
speelt daar een centrale rol in de 
besturing van de poppen. 

De eerste kommerciële RISC- 
processor was de in 1984 geïn- 
troduceerde ARM2, een echte 
32-bits RISC-processor die on- 
derdeel was van een chip-set 
van vier IC’s. Bij de RISC- 
processor horen verder nog een 
video-chip, een geheugen- 
manager en een l/O-manager. 
De processor wordt geprodu- 
ceerd in 2-mikron-technologie 
en werkt met een k lok frek wen- 
de van 8 MH/. De opvolger van 
de ARM2 werd de ARM3, een 
chip die helemaal penkompati- 


bel is met zijn voorganger maar 
die kan werken met een veel ho- 
gere klokfrekwentie (25.. 

. .30 MHz) en bovendien voor- 
zien is van een ingebouwd 
eache-geheugen van 4 Kbyte. 
Hierdoor kunnen de prestaties 
van een systeem dat gebaseerd 
is op een ARM2 met een faktor 
2 tot 4 toenemen zonder dat er 
wijzigingen in hard- en of soft- 
ware nodig zijn. Gewoon de 
ARM2 uit het moederbord weg- 
nemen en vervangen door de 
ARM3 met een andere klokge- 
nerator. De ARM3 wordt ge- 
produceerd in 1,6-mikron- 
teehnologie, een techniek die 
weer een besparing in het nood- 
zakelijke silieium-oppervlak 
mogelijk maakt. Het voordeel 
van het caehe-geheugen is dat 
de processor op maximale snel- 
heid kan werken zonder dat 
hiervoor een zeer snel en dus 
duur werkgeheugen nodig is. 
Momenteel wordt de 25-MHz- 
ARM3 gekombineerd met een 
12-MHz-moederbord. De ge- 
heugens hebben dan dus een 
toegangstijd van maximaal 
80 ns. Het eache-geheugen 
vormt daarmee een buffer tus- 
sen de snelle CPU en het tragere 
werkgeheugen. Een kombinatie 
die het mogelijk maakt om ho- 
ge prestaties (ca. 13 MIPS) te 
kombineren met een lage 
systeemprijs. 

De ARM6 

De RISC-processor die nu het 
levenslicht ziet is de ARM6. 
Toch zal niemand ooit een 
ARM6 onder de kap van zijn 
computer aantreffen. Door de 
kompakte opzet van de RISC- 
processoren en de gebruikte I- 
mikron-technologie heeft de 
ARM mogelijkheden in huis 
die bij konkurrerende fabrikan- 
ten niet aanwezig is. Daar waar 
Intel en Motorola al moeite ge- 
noeg hebben om hun vlaggen- 
schepen als de 80486 en 68040 
op silicium te integreren, meet 


de in CMOS-techniek vervaar- 
digde ARV16 slechts 11,3 mm 2 . 
Mede daarom is de ARM6 niet 
meer en minder dan een theore- 
tische processor in de vorm van 
een makro. Deze makro is de 
basis van een aantal nieuwe 
produkten, waaronder op maat 
gesneden proeessoren en micro- 
controllers. De meest in het oog 
springende eigenschap van de 
ARM6 is zijn volledig statische 
opbouw. Dankzij deze eigen- 
schap is een aanzienlijke reduk- 
tie van het energieverbruik mo- 
gelijk. De opgegeven verwer- 
kingssnelheid van 14 MIPS, 
met een piek van 25 MIPS, 
wordt gekombineerd met een 
energieverbruik van 200 mW. 
Daarmee levert deze processor- 
familie de hoogste MlPS/watt- 


KEK!», 


ratio van alle 32-bits processo- 
ren die momenteel op de markt 
zijn. In rust daalt de opgeno- 
men stroom tol slechts 10 pA. 
De voorgangers waren dynami- 
sche proeessoren en hadden 
daardoor steeds een minimale 
klokfrekwentie nodig om de in- 
terne data vast te houden. Het 
reduceren van de klokfrekwen- 
tie tot een absoluut minimum 
maakt het mogelijk ook het 
energieverbruik te minimalise- 
ren. Een eigenschap die van 
groot belang is bij toepassing in 
apparatuur die met batterijen 
en/of akku’s wordt gevoed. 



De ARM3, een samensmelting van de ARM 2 en een stuk eache- 
geheugen. is nog steeds een van de meest gebruikte RISC- 
processoren. Duidelijk zijn de verschillende segmenten van de 
processor zichtbaar. 



De nieuwe AR.M600. de krachtigste RISC-processor uil de 
A RM-famUie. Verschillende fabrikanten hebben toepassingen 
voor deze low-cost- en low-power-processor in petto. 


elektuur 4 92 


23 




Verder is de adresbus vergroot 
van de huidige 26 bit naar een 
echte 32-bit-bus. Hierdoor kan 
de processor maar liefst 
4 Gbyte adresseren in plaats 
van de huidige 64 Mbyte. Deze 
vergroting van het adresseerbe- 
reik is steeds belangrijker aan 
het worden omdat steeds vaker 
behoefte ontstaat aan als maar 
grotere werkgeheugens. Nieuw 
is verder de standaard inge- 
bouwde voorziening voor de 
IEEE 1149.1-Boundary-Scan- 
techniek, een nieuwe gestan- 
daardiseerde techniek om opge- 
bouwde systeemprinten hele- 
maal automatisch te testen. 

Ken investering voor de 
toekomst 

Doordat de ARM6 als makro 
beschikbaar is, kan hij een on- 
derdeel vormen van custom- 
design-ehips (ASIC’s) die klan- 
ten bestellen bij bijvoorbeeld 
VLSI of de nieuwe licentie- 
nemer GEC Plessey Semicon- 
ductor. Er hoeft slechts de ge- 
wenste hoeveelheid RAM, 
ROM en l/O aan de makro toe- 
gevoegd worden om er een 
komplete, op maat gesneden 
micro-processor voor de klant 
mee te ontwerpen. 

Op basis van de theoretische 
ARM6 is ook een drietal echte 
professoren ontworpen en op 
de markt gebracht. Als eerste is 
er de ARM60, feitelijk de 
ARM6 maar dan voorzien van 
een behuizing. Voor de gebrui- 
ker is dit een snelle, statische 
ARM2 met een 32-bits adres- 
bus. De ARM6I is eveneens ge- 
bouwd op basis van de ARM6 
maar is voorzien van een 26 bits 
brede adresbus. Daarmee kan 
de processor gebruikt worden 
als snelle en energiezuinige op- 
volger van de ARM2. In alle 
systemen waar de ARM2 nu 
nog zegeviert kan met behulp 
van een kleine ingreep dus een 
heleboel energie bespaard wor- 
den. 

Echt nieuw is de ARM600, een 
krachtige chip op basis van de 
ARM6, voorzien van het cache- 
geheugen uit de ARM3 en aan- 
gevuld met een geheugenmana- 
ger. De geheugenmanager heeft 
tot doel het logische geheugen 
dal de processor gebruikt aan 
een fysiek stuk geheugen te 
knopen. Hiertoe wordt het fy- 
sieke geheugen opgedeeld in 
sekties van I Mbyte tot pagina’s 
van 4 of 64 Kbyte. 

Zodra de processor toegang 
vraagt tot een bepaald logisch 
stuk geheugen, wordt dit adres 
gebruikt om in een tabel het fy- 
sieke adres op te vragen. Gaat 
het echter om een pagina-adres, 
dan wordt een speciale tabel ge- 
bruikt die in het externe adres is 
opgeslagen. Om deze zockaktie 
te versnellen is echter gebruik 
gemaakt van een speciaal 


cache-register, de TLB, waarin 
de meest gevraagde geheugena- 
dressen worden bewaard. Deze 
benadering is vooral belangrijk 
als gebruik gemaakt wordt van 
besturingssystemen die grote 
hoeveelheden virtueel geheugen 
gebruiken. Het komplete logi- 
sche geheugenbereik van de 
processor (4 Gbyte) kan opge- 
deeld worden in 16 onafhanke- 
lijke sekties, zodat voor iedere 
toepassing een eigen geheugen- 
bank beschikbaar is. In een 
UNIX-omgeving zal deze eigen- 
schap zeer goed van pas komen. 
Ook toekomstige ontwikkelin- 
gen die gaan in de richting van 
een objekt-georienteerd bestu- 
ringssysteem zullen van deze 
eigenschappen optimaal ge- 
bruik kunnen maken. 

Kortom met deze ontwikkeling 
is een processorfamilie opgezet 


486-notebook 
met TFT- 
kleurenscherm 

W ereldprimeur van 
Toshiba 

Ken kompukte notebook- 
computer op basis van een 
80486SX van Intel, voorzien 
van een TKT-kleurenscherm, 
minimaal 4 Mbyte intern 
geheugen en voorzien van een 
harde schijf met een kapacileit 
van 80 of 120 Mbyte, dat zijn 
de specifikaties van het 
nieuwe wonderkind van 
Toshiba, de T4400SXC Echt 
een portable die menig man- 
ager maar al Ie graag op 
kosten van z'n baas zal 
aanschaffen, voor de meeste 
partikulieren blijft hel 
voorlopig een adembenemend 
stukje techniek. 

Toshiba’s notebook-computer 
is de derde machine in de 
T4400-serie. Alle systemen uit 
deze serie maken gebruik van 
een processor die werkt op een 
kloksnelheid van 25 MHz. Op- 
tioneel is de ingebouwde 
80486SX te vervangen door een 
25-MHZ-80486DX. Daarmee 
wordt het systeem nog krachti- 
ger. 

De eigenschap die deze machi- 
ne zo aantrekkelijk maakt, is 
het kleuren LCD-schcrm. 
Dankzij de gebruikte TFT- 
techniek (Thin Film Transistor) 
is dit scherm met een diameter 
van 8,4”, snel en helder en is 
ook het kontrast optimaal. Het 
TFT-scherm heeft een resolutie 
van 640 bij 480 punten. Gelijk- 
tijdig kunnen op het display 


die in alle marktsegmenten zeer 
goed toepasbaar geworden is. 
Niet alleen PC's, ook de typi- 
sche applikaties voor micro- 
controllers kunnen optimaal 
gebruik maken van exakt de- 
zelfde uitgekristalliseerde 
RISC-teehnologie met een uni- 
forme instruktieset. In alle ge- 
vallen wordt de eenvoudige op- 
zet recht gedaan door een mini- 
maal energie-verbruik en een re- 
latief eenvoudige integratie- 
mogelijkheid op silicium. 

Apple heeft daarom bij monde 
van Lawrence G. Tester (viee 
president of advanced Prod- 
ucts) laten weten dat de ARM6- 
familie een heel belangrijke rol 
kan gaan spelen bij low-powcr- 
en low-cost-systemen die men 
de komende jaren op de markt 
wil gaan brengen. 
Ontwikkelsystemen zijn inmid- 


256 verschillende kleuren gezet 
worden. 

De T4400SXC maakt gebruik 
van akku’s en kan, ondanks het 
feit dat een dergelijk display be- 
hoorlijk veel energie verbruikt, 
op één lading drie uur werken. 
De cellen zelf kunnen in ander- 
half uur weer helemaal opgela- 
den worden. 

Zoals gezegd heeft de 
T4400SXC naast het cache- 
geheugen van 8 Kbyte een in- 
tern geheugen van 4 Mbyte. De 
gebruiker kan dit echter snel en 
eenvoudig uitbreiden tot 
20 Mbyte. Daarmee is het 
systeem ook in de toekomst nog 
lange tijd inzetbaar. 

Deze notebook-computer is 
voorzien van een aansluiting 
voor het Toshiba Desk Station 
IV, dat een vaste plaats op het 
buro hoort te hebben. Daarmee 




dels op de markt gebracht. 
Naast een assembler, debugger 
en emulator zijn er ook compi- 
lers voor hogere programmeer- 
talen zoals ANSI C (ANSI 
X3Jll-standaard), Fortran 77 
en Pascal beschikbaar. De ont- 
wikkelset is momenteel lever- 
baar voor een Spark- 
werkstation maar versies die 
draaien op een Apple Macin- 
tosh of een PC zullen op korte 
termijn beschikbaar zijn. 


(EA-1064) 

Inl.: ARM Lid., Cambridge, 
Engeland, lel. +44.223.813000. 


kan de machine op deze plaats 
worden getransformeerd tot een 
komplete desktop-machine. 
Ook zonder dit Desk Station 
kan op de notebook-computer 
een skala aan randapparaten 
aangesloten worden. Zo bezit 
de machine naast een RS-232- 
en een Ccntronics-poort onder 
andere ook nog aansluitingen 
voor een VGA-monitor, een 
PS/2-muis en een apart nume- 
riek toetsenbord. 

(EA-1074) 

InL: Toshiba Information 

Systems B.V., Gouda. tel. 
01820-76300. 



elektuur 4-92 


25 




Topcall vertaalt fax- 
bericht in 
computertaal 

Doordat cr een steeds grotere behoefte ontslaat aan het 
snel en efficiënt verspreiden van informatie blijft de 
inforniatica-hranche in beweging. Het onlangs 
geïntroduceerde Topcall III/X5 Message llandling System 
zet binnenkomende fax-bcrichtcn direkt om in door de 
computer te verwerken tekstbestanden. Bovendien kunnen 
de berichten automatisch via een netwerk verspreid 
worden. 



Welk bedrijf kan heden ten da- 
gen nog zonder een fax- 
machine? De omzetten in de 
informatie-industrie tonen 
overduidelijk aan dat de fax in- 
middels tot de kleinste kantoren 
is doorgedrongen. Alleen al in 
Nederland zijn op dit moment 
meer dan 280.000 facsimile- 
systemen geïnstalleerd. Dit be- 
tekent dat ruim 43^0 van de be- 
drijven tenminste één facsimile- 
apparaat in huis heeft. De groei 
in de omzet van fax-systemen is 
explosief: werden in 1984 nog 
slechts 3.000 tot 4. (KM) machines 
verkocht, in 1987 waren dat er 
al ruim 20.000. In 1990 gingen 
in Nederland zelfs ruim 80.000 
machines over de toonbank. 

De fax is echter nog voor verbe- 
tering vatbaar. Steeds vaker 
worden dokumenten via de 
computer aangemaakt waarna 
ze op een laserprinter worden 
afgedrukt. Vervolgens is er een 
aantal omslachtige en tijd- 
verslindende handelingen nodig 
om de afdruk op de fax- 
machine te krijgen. Deze pro- 
blemen worden alleen maar 
groter als de fax ergens centraal 
in een bedrijf is opgcsteld. In 
een aantal gevallen is dit pro- 
bleem ondervangen door een 
fax-kaart in een PC te plaatsen. 
Toch lost dat niet alle proble- 
men op. Ook de verwerking van 


binnenkomende fax-bcrichten 
blijkt in veel gevallen alles be- 
halve soepel te verlopen. Nadat 
het bericht uit de fax gerold is, 
zal hij al dan niet via de interne 
post in het bedrijf naar de ge- 
adresseerde vervoerd moeten 
worden. Maar al te vaak blijkt 
dan dat een bericht in luttele se- 
konden de wereld rond kan 
gaan maar voor de laatste 500 
meter van zijn reis enkele uren 
nodig heeft. Logisch dat er 
naarstig gezocht wordt naar an- 
dere middelen om de fax- 
berichten efficiënter te verwer- 
ken. Het nieuwe Message 
Handling System van Topcall is 
zo’n oplossing. 

De intelligente oplossing 

Topcall’s nieuwe Message 
Handling System zorgt ervoor 
dat de fax niet langer een stand- 
alone apparaat is dat ergens in 
een verborgen hoekje wordt op- 
gesteld, maar maakt er een inte- 
graal onderdeel van een 
computer netwerk van. Uiter- 
aard wordt er heel wat van de 
rekenkracht van het systeem 
verwacht wil het aan de eerder 
gestelde wensen tegemoet kun- 
nen komen. Zo moeten alle fax- 
berichten, die lëitelijk niets an- 
ders zijn dan een hoeveelheid 
pixels (grafische data), via kom- 
plexc algoritmen worden omge- 


zet in grafische objekten en 
platte tekst. Voor deze konver- 
sie, die een reduktie van 
100 Kbyte grafische data tot 
2 Kbyte platte tekst mogelijk 
maakt, is de hulp nodig van 
krachtige rekensystemen. Top- 
call maakt hiervoor gebruik van 
de kombinatie van RISC- 
processoren en transputers (pa- 
rallelprocessors). Santen leveren 
deze processoren de gewenste 
rekenkracht die, afhankelijk 
van de opzei, varieert van 10 tot 
2000 MIPS. Nadat de berichten 
zijn omgezet in platte tekst is de 
software zelf in slaat de naam 
van de geadresseerde uit de in- 
formatie te destilleren, inklusief 
eventuele kodcringen voor de 
afdeling. Deze informatie kan 
gebruikt worden om de fax via 
een aangesloten netwerk naar 
de juiste persoon te zenden. 

In het verlengde van deze moge- 
lijkheden ligt ook het uitlezen 
van een fax-formulier. Bedrij- 
ven die dagelijks overspoeld 
worden door vele bestellingen 
die via een standaardformulier 
binnenkomen, kunnen via het 
Message Handling System de 
binnenkomende dokumenten 
direkt invoeren in hun 
computer-systeem. Dit levert 
niet alleen een flinke tijdbespa- 
ring, ook het aantal fouten dat 
gemaakt wordt bij de verwer- 
king van de bestellingen kan tot 
een minimum worden terugge- 
bracht. Volgens Topcall is het 
bij een goed ontworpen formu- 
lier mogelijk om alle data, in- 
klusief handschrift, foutloos te 
verwerken. 


Nieuwe 

supergeleidende 

elektronica- 

bouwstenen 

Ook bij hogere 
temperaturen toepasbaar 

Wetenschap en industrie zijn 
weer een stapje dichter bij de 
toepassing van lioge- 
tempcraliiiir supergeleidende 
elektronica gekomen. Kind fe- 
bruari promoveerde de uit 
Beijing (China) afkomstige Ju 
Cao M.Sc. uan de l'niversiteil 
Twente bij de fakulteit 
Technische Natuurkunde op 
een suksesvol experimenteel 
onderzoek naar de 
ontwikkeling en toepassing 
van zogenaamde 
supergeleidende Josephson- 
junkties. 

De toepassing van Josephson- 
junkties in de elektronica 
maakt naast nog snellere scha- 
kelingen ook de ontwikkeling 




Los van de elektronische data- 
verwerking heeft hel systeem 
uiteraard de mogelijkheid om 
de fax-berichten direkt op een 
(laser)printer af te drukken. Zo 
blijft het mogelijk berichten 
zwart op wit in het bezit te krij- 
gen. 

Modulaire opzei 

Het Topcall Message Handling 
System is geschikt voor het au- 
tomatiseren van enkele tot hon- 
derden verbindingen voor fax-, 
telex-, teletex-, X.400- en EDI- 
verkeer. Een Topcall-systeem 
wordt modulair opgebouwd uit 
ene basiseenheid waarin 
interface-kaarten worden gesto- 
ken. Elke intcrface-kaart is een 
onafhankelijk werkende trans- 
puter met verder de benodigde 
logica. Het toepassen van trans- 
puters, zowel als hoofdproces- 
sor als op interface-kaarten, 
maakt het systeem funktioneel 
probleemloos uitbreidbaar zon- 
der dal dit invloed heeft op de 
verwerkingssnelheid. Op deze 
manier zijn maatsystemen reali- 
seerbaar met een verwerkingss- 
nelheid tot 200 MIPS, een ver- 
mogen dat kan worden vergele- 
ken met die van mainframe 
computers. 

(EA-1067) 

//;/.: Topcall Nederland B.V., 
's Heriogcnbosch, 
tel. 073-410.828. 


van zeer gevoelige sensoren mo- 
gelijk. Deze laatste zijn vooral 
van groot belang bij toepassin- 
gen voor medische doeleinden. 
De belangrijkste resultaten van 
Gao’s onderzoek zijn produk- 
tietechnieken waarmee series 
goed werkende supergeleidende 
Josephson-junkties gemaakt 
kunnen worden. Hij heeft met 
zijn onderzoek vooral bijgedra- 
gen tot verbeteringen in de tech- 
nologie voor het maken van 
zeer dunne lagen (films) van 
materiaal met een supergelei- 
dend karakter. De nieuwe hoge- 
temperatuur .losephson- 

funkties hebben een rneerla- 
genstruktuur op basis van 
Yttrium-Barium-Koper-Oxyde 
(YBa:Cu'0). De junkties wer- 
ken al bij de temperatuur van 
vloeibare stikstof (77 kelvïn of 
te wel -196 °C). 

Mede op basis van het onder- 
zoek van Gao wordt in de vak- 
groep Lage Temperaturen van 
de UT gewerkt aan de ontwik- 
keling van een nieuwe generatie 
hoge Tc-SQUIDS die werkzaam 
zijn bij 77 kelvin. De SQUIDS 
zijn uiterst gevoelige sensoren 
die onder meer worden gebruikt 


elektuur 4 92 


27 




voor toepassingen in het biome- 
disch onderzoek van de Univer- 
siteit Twente. Deze sensoren zijn 
in staat om zeer lage magneet- 
velden te meten, bijvoorbeeld 
als gevolg van bewegingen van 
het hart of aktiviteit van de her- 
senen. Dergelijke signalen zijn 
ca. één miljoen maal zwakker 
dan het aardmagnetisch veld. 
Het gebruik van deze SQUIDS 
voor zeer snelle A/D-konverters 
wordt in toenemende male 
overgenomen door voor- 
aanstaande elektronica- 

concerns als Thomson en Dor- 
nier. Zij gebruiken deze techno- 
logie onder meer in het kader 
van ESPRIT2, een Europees 
projekt voor supergeleidende 
elektronica. 

De door Ju Gao gemaakte 


Josephson-junkties berusten op 
zgn. "proximity-koppeling” 
van twee supergeleidende elek- 
troden die gescheiden zijn door 
een dunne (halfjgeleidende 
laag. De laagdikte van de bar- 
rière is circa 10 nanometer. Bij 
het proximity-effekt diffunde- 
ren de supergeleidende paren 
van elektronen vanuit de super- 
geleider in de (halDgeleidende 
laag. Dit effekt houdt in dat 
elektrische stroom zonder ver- 
lies van energie door de junktie 
gaat. Bij de praktische toepas- 
singen, zoals supergeleidende 
schakelaars of uiterst gevoelige 
sensoren, maakt men gebruik 
van het feit dat ook zeer kleine 
magneetvelden in staat zijn om 
deze stroom te onderbreken. 

(EA-1065) 


Goedkope 
ontwikkelset voor 
microcontrollers 


Mikro-elcktronica fabrikant SGS-Thomson heeft een 
startkil op de markt gebracht waarmee iedere PC-be/itler 
de mogelijkheid heeft om eenvoudig en goedkoop 
applikaties op basis van een serie 8-bits micro controllers 
van SGS-Thomson te ontwikkelen. 


Tot nu toe was het ontwikkelen 
van applikaties rond een micro- 
controller een aktiviteit waar- 
voor de nodige investeringen 
gedaan moesten worden. Niet 
alleen moet goede ontwikkel- 
software aangeschaft worden, 
ook een speciale programmer 
en de nodige databoeken zijn 
noodzakelijk. De low-cost 
startkil van SGS-Thomson be- 


vat al deze elementen. Naast de 
relevante technische dokumen- 
tatie zit in de kit ook een een- 
voudige programmer die met 
behulp van een stukje vlak- 
bandkabel aangesloten wordt 
op de printerpoort van een ge- 
wone PC/AT, drie diskettes met 
software, een uitvoerige hand- 
leiding en monsters van twee 
verschillende microcontrollers 



De /complete ontwikkelset voor de ST62-controllers van SGS- 
Thomson. De prijs van circa f420 ,- zal voor velen zeker aan- 
trekkelijk zijn. 


(ST62IO en ST6215) uit de 
ST62-familie. De microcontrol- 
lers zijn voorzien van een inter- 
ne EPROM, zodat ze na het 
programmeren met behulp van 
UV-licht weer gewist kunnen 
worden. De gebruiker kan dus 
direkt aan de slag met het uit- 
werken van zijn eerste vier ap- 
plikaties. 

De software op de drie diskettes 
bevat een assembler, een linker. 




pull-up-weerstandcn. Daar- 
naast kunnen maximaal acht 
l/O-lijnen geselekteerd worden 
om als ingang gebruikt te wor- 
den voor de 8-kanaals A/D- 
omzetter. De in een 28-pens be- 
huizing ingebouwde ST6215 



De ST62xx-controllers zijn door hun kompakte opbouw zeer 
universeel in te zetten. 


een simulator en een interface 
om de mcegeleverde program- 
mer aan te sturen. Verder zijn 
een aantal gedokumenteerde 
voorbeelden toegevoegd. Deze 
voorbeelden, of delen daarvan, 
kunnen door de gebruiker in 
eigen applikaties opgenomen 
worden. 

Zeer kompakt 

Zeer interessant zijn de control- 
lers van het type ST6210 en 
ST62I5, zij vallen op door de 
zeer kompakte opzet. Hierdoor 
kunnen ze in tal van toepassin- 
gen ingezet worden waarbij de 
omvang van de print een zeer 
grote rol speelt. De controllers 
bevatten 64 byte aan RAM, een 
8-bit-timer met een program- 
meerbare 7-bit-prescaler, een 
watchdog-timer, en een 8-bits 
A/D-omzetter met maximaal 8 
(ST6210) of 16 (ST62I5) ingan- 
gen. Verder zitten er uiteraard 
ook nog I/O-poorten en een 
hoeveelheid EPROM in de con- 
troller. Beide controllers hebben 
2 Kbyte aan EPROM aan 
boord en zijn zowel OTP (One 
Time Programmable) als 
masker-programmeerbare ver- 
sies te koop. 

De in een 20-pens behuizing on- 
dergebrachte ST62I0 heeft 
twaalf programmeerbare I/O- 
lijncn, die ieder met behulp van 
de software als digitale in- of 
uitgang geschakeld kunnen 
worden, al dan niet met interne 


heeft nog acht extra l/O-lijncn, 
waardoor de gebruiker de be- 
schikking krijgt over maximaal 
16 analoge ingangen. Vier van 
de acht extra l/O-lijncn kunnen 
stromen tot 10 niA sinken; hier- 
door kan de controller LED’s 
direkt aansturen. 

De ST62xx-core heeft de be- 
schikking over een efficiënte in- 
struktieset en een hardware- 
stack met zes nivo’s die het mo- 
gelijk maakt interrupts en sub- 
routines uit te voeren zonder 
dat er veel beslag gelegd wordt 
op extra RAM. Vijf gevektori- 
seerde interrupt zijn beschik- 
baar, inklusief een niet- 
maskeerbare interrupt. De con- 
trollers werken in een span- 
ningsbereik van 3 tot 6 volt en 
hebben de beschikking over een 
cnergie-beperkende VVAIT- en 
STOP-mode. Door het ruime 
voedingsspanningsbereik kan in 
een aantal gevallen een extra 5- 
V-stabilisator vervallen. 

(EA-1069) 

Inl.: SGS-Thomson. Eindho- 
ven, tel. 040-550015. 


elektuur 4 92 


29 





( •pabfa, 

Areal Technology is al 

een aantal jaren bezig ge- 
weest met het ontwikke- 
len van een harddisk 
waarin de aluminium dra- 
ger voor het magnetisch 
materiaal vervangen is 
door glas. De eerste pro- 
dukten, zoals een 
180 Mbyte harddisk van 
2,5”, zijn nu rijp voor 
produktie. Dankzij de gla- 
zen drager is een dicht- 
heid van 190 Mbit per 
vierkante inch haalbaar. 
Bovendien heeft de hard- 
disk veel minder last van 
schokbelastingen; in de 
praktijk is de drive zelfs 
bestand tegen krachten 
van 100 tot 120 G. 

Philips Vidiwall, een on- 
derdeel van Philips Con- 
sumer Electronics, heeft 
een distributie-overeen- 
komst afgesloten met de 
Amerikaanse onderne- 
ming Electronic Systems 
Ine. 

ESI zal als distributeur 
optreden van Philips- 
Vidiwall-produkten zoals 
Super-projektors, 38” 
Vidiwall-projektors, Scan- 
wall monitors, digitisers 
en randapparaten zoals 
laserdisc-speler, in de 
Verenigde Staten en Ca- 
nada. Electronics Sys- 
tems Ine. is onderdeel 
van een internationale 
groep ondernemingen uit 
Finland. 

Het Delfts Instituut voor 
Micro-Elektronica en Sub- 
mikrontechnologie, Dl- 
MES, vierde op 16 maart 
jl. zowel haar eerste 
lustrum als de 100-ste 
IC-fabrikage-run. DIMES 
is een onderzoeksinsti- 
tuut waar nieuwe ideeën 
omtrent schakelingen en 
speciale strukturen in sili- 
cium kunnen worden ge- 
test. Op 27 januari jl. 
was het vijf jaar geleden 
dat de Universiteitsraad 
van de TU-Delft besloot 
akkoord te gaan met de 
voorwaarden van het mi- 
nisterie van O&W en 
daardoor kreeg "Delft” 
de beschikking over een 
laboratorium voor onder- 
wijs en onderzoek voor 
het ontwerpen en daad- 
werkelijk vervaardigen 
van IC's. 


Samenwerking grote 
software-ontwik kelaars 

Vendor 

Independent 

Messaging 

Interface 

Apple Computer Ine., Borland 
International Ine., blus 
Deselopmenl Corporation en 
Novell hebben bekend 
gemaakt dat ze samen gaan 
werken aan de gezamenlijke 
ontwikkeling en ondersteuning 
van een Vendor Independent 
Messaging (VIM) Interface. 

De vier bedrijven hebben een 
stuurgroep gevormd en /uilen 
optreden als gevolmachtigd 
beheerder van de VI M- 
interface-standaard. 

Dc VIM-interface biedt een 
programmeerinterfaee volgens 
een universele en open in- 
dusiricstandaard, waarmee 
software-ontwikkelaars en in- 
house-ontwikkelaars van grote 
bedrijven, messaging- en mail- 
ondersteunende applikatics 
kunnen schrijven. Dc VIM- 
interface doorbreekt dc verwar- 
ring die is ontstaan ten gevolge 
van de uiteenlopende program- 
meerinterfaces op verschillende 
eomputer-platformen en mes- 
saging-systemen. 

”Wij zijn verheugd dat we de 
VIM-interface groep hebben 
kunnen vormen waarin we als 
gelijken kunnen samenwerken 
bij de ontwikkeling van het 
meest geschikte ontwerp, dat 
een breed skala van behoeften 
en belangen vertegenwoordigd. 
Onze inspanningen hebben ge- 
resulteerd in de Vendor Inde- 
pendent Messaging Interface 
specifikaties. Het eerdere voor- 
stel van l otus, bekend onder de 
naam OMI en ontworpen met 
deelname van Apple en IBM, 
heeft als katalysator gediend bij 
het formeren van dit nieuwe, 
gezamenlijke initiatief”, aldus 
Gursharan Sidhu, Apple’s tech- 
nical director en tevens voorzit- 
ter van de VIM-interface- 
stuurgroep. "Het feil dat het 
beheer van de VIM-interface in 
handen is van gerespekteerde 
bedrijven in de industrie vormt 
een garantie voor software- 
ontwikkelaars dal een program- 
meer-intcrfaec die onafhanke- 
lijk is van leveranciers, beschik- 
baar is op uiteenlopende 
eomputer-platformen en in ver- 
schillende systemen van diverse 
leveranciers. Als groep willen 
we de industrie vooruit helpen 
door het gebruik van mes- 
saging-services in applikaties te 
vergemakkelijken.” 


Brede ondersteuning 

Apple zal de VIM-interface in 
toekomstige versies van 
Systeem 7 gaan ondersteunen. 
Borland zal de VIM-interface 
gebruiken om haar gebruikers 
toegang te bieden tot een aantal 
mail- en messaging-omgevin- 
gcn. Lotus zal de VIM-interface 
in toekomstige versies van haar 
mail- en notes-produkten on- 
dersteunen. Novell zal de VIM- 
interface in toekomstige versies 
van haar NetWare MHS (Mes- 
sage Handling Service) produk- 
ten ondersteunen. IBM zal de 
ondersteuning tot onderdeel 
van haar kantoorprodukten- 
slrategic maken. 

”Dc VIM-interface is een be- 
langrijk onderdeel van Apple’s 
strategie met betrekking tot 
haar Open Collaboration En- 
vironment (OCE)”, aldus Ro- 
ger Heincn, Apple’s vice- 
president en general manager 
van de Macintosh Software Ar- 
chitecture divisie. "OCE, dat is 
gebouwd op Systeem 7, is een 
fundament waarop nieuwe Ma- 
cintosh computer-applikaties 
kunnen worden ontwikkeld. De 
ondersteuning van de VIM- 
standaard in OCE is een de- 
monstratie van Apple’s com- 
mitment aan mulli-plaiform- 
ontwikkelingen.” 

"Dc VIM-interface zal ons hel- 
pen messaging-voorzieningen te 
bieden die gebruik maken van 
een breed skala van transport- 
media”, zei Richard Schwartz, 
senior vice-president en chief 
technical officer van Borland. 
"Door gebruik te maken van de 
VIM-interface koncentreren we 
ons op het ontwikkelen van ap- 
plikaties die een brede connecti- 
vity zullen bieden zonder zelf 
alle mogelijke programmeer- 
i nter faces te hoeven schrijven.” 
"Gebruikers hebben ons laten 
weten dat wcrkgroep-oplossin- 
gen die over meerdere platfor- 
men funktioneren doorslagge- 
vend zijn voor hun zakelijk suk- 
ses”, zei Terry Rogers, vice pre- 
sident en general manager van 
de Communications Products 
Division van Lotus. "Wij zijn 
verheugd over de samenwerking 
met de andere leden van de 
stuurgroep, waarbij de beschik- 
baarheid van de op mail bere- 
kende applikaties wordt uitge- 
breid.’ ’ 

"Hel feit dat IBM de VIM- 
interface in zijn kantoorpro- 
dukten-strategie ondersteunt, 
onderstreept ons commitment 
aan open systemen en breidt 
onze ondersteuning uit voor ge- 
bruikers in gemengde systeem- 
omgevingen", zei Earl Wheeler, 
IBM senior vice-president en 
general manager Programming 
Systems. 

(EA 1061 ) 




Beveiligde 

vermogens- 

MOSFET 

Philips brengt de eerste 3-pcns 
vermogens-MOSEET op de 
markt die voorzien is van inge- 
bouwde beveiligingen tegen 
kortsluiting, hoge temperatuur 
en overspanning. Deze EET kan 
vermogens tot 75 watt dissipe- 
ren en kan rechtstreeks op 
logiea-nivo worden aan- 
gestuurd. Naast algemene in- 
dustriële toepassingen is hij bij 
uitstek geschikt voor het scha- 
kelen van lampen, motoren en 
elektromagneten in auto’s. 



Philips heeft er de naam TOP- 
PET aan gegeven: Temperature 
and Overload Protected Field 
Effect Transistor, en heeft in- 
middels bescherming voor deze 
naam als handelsmerk aange- 
vraagd. De eerste TOPFET, de 
BUK 101-50, is een N-kanaals 
DMOSFET van het verrij- 
kingstype. De Ruston i bedraagt 
60 mQ. De maximale stroom 
die kontinu toelaatbaar is be- 
draagt 26 A. De FET bedraagt 
piekstromen van 100 A. De in- 
terne beveiliging schakelt de 
EET uit wanneer dc junktie- 
temperatuur bijvoorbeeld ten 
gevolge van slechte koeling of 
kortsluiting, ongeveer tot 
180 °C is opgelopen. Inge- 
bouwde avalanche- of lawincdi- 
oden beperken de spanning tus- 
sen drain en source tot een veili- 
ge waarde van 50 V. De 
BUKI0I-50 is daardoor volledig 
beschermd tegen spanningspie- 
ken die ontstaan tijdens hel 
schakelen van induktieve be- 
lastingen. 

Binnenkort de TOPFET-lijn 
uitgebreid worden met typen 
met een Rnsiom van 28 mO lot 
125 mö. 

(EA-1060) 

Inl.: Philips Nederland B.V., 
Components, Eindhoven, iel. 
040 - 78 .. 37 . 49 . 


elektuur 4-92 


31 





Kommercieel technici 
erg gewild 

Al vanal 1976 is de stichting Commercieel Technische 
Opleidingen (CTO) aktief met hel opzetten van 
kommercieel technische opleidingen en het adviseren van 
onderwijsinstellingen over het bedrijfsleven. In opdracht 
van CTO heeft Holland Consulting Group in 
samenwerking met buro Indis onderzoek gedaan naar de 
omvang en behoefte aan kommercieel technici in 
Nederland. 


atEna 

Degene die zijn belasting- 
biljet nog niet ingevuld 
heeft, kan nog gebruik 
maken van het gratis be- 
lastingprogramma dat 
NOS-Scoop, vlak voor de 
magische grens, op 30 
maart '92 nog een 
laatste keer in IMOS- 
Basicode zal uitzenden 
(zie ook TV-Teletekst, pa- 
gina 420). Het belasting- 
programma voor het fis- 
kale jaar 1991 is ontwor- 
pen door organisatiedes- 
kundige Chris Bouws. 

Wie geen Basicode kan 
verwerken, kan een versie 
voor de MSDOS-PC 
bestellen door f9,- over 
te maken op giro 
444.77.94 van Chris 
Bouws in Nieuwegein. 
Vermeld 3v," of 5%"; 
Girotel-gebruikers en ban- 
krekeninghouders dienen 
altijd (!) apart het adres 
op te geven waarnaar de 
floppy moet worden ge- 
stuurd. 

Ir. Karei Kuijk, medewer- 
ker van het Philips Na- 
tuurkundig Laboratorium 
in Eindhoven, is door de 
Amerikaanse Society for 
Information Display on- 
derscheiden met een 
Special Recognition 
Award voor zijn onder- 
zoek aan geavanceerde 
vloeibaar-kristalpanelen. 
Kuijk bedacht nieuwe 
adresseertechnieken om 
individuele beeldpunten 
van een dergelijk paneel 
van nieuwe informatie te 
voorzien. Het fabrikage- 
proces van vloeibaar- 
kristalpanelen met aktieve 
matrix kan worden ver- 
eenvoudigd. 

Sinds 8 februari jl. is de 
Stichting D2TV onder de 
naam TVPIus begonnen 
met de eerste reguliere 
breedbeelduitzendingen 
voor het Nederlandse pu- 
bliek. De uitzendingen 
aanvankelijk experimen 
teel vinden plaats in 
het nieuwe 16:9 formaat 
met als uitzendstandaard 
D2MAC. De stichting 
werkt samen met Philips 
Nederland, het Neder- 
lands Omroep Produktie- 
bedrijf (NOB), de Neder- 
landse Omroep Stichting 
(NOS) en FilmNet. 


Uil het rapport blijkt dat, na de 
uitbouw van bestaande en de 
opzet van nieuwe opleidingen, 
het tekort aan kommercieel 
technici ten opzichte van 1986 
(hel jaar waarin het vorige on- 
derzoek gehouden is) gedaald 
is. Toch is er nog steeds onvol- 
doende personeel beschikbaar 
om aan de vraag van het be- 
drijfsleven, dat jaarlijks zo’n 
,1(X)0 arbeidsplaatsen beschik- 
baar heeft, te voldoen. Als ge- 
volg van demografische ont- 
wikkelingen in de jaren ’70 
daalt de instroming in de jaren 
’90 met zo’n 30 r o. 

Aan het onderzoek hebben 446 
bedrijven en 47 instellingen die 
61 opleidingen verzorgen mee- 
gewerkt. Momenteel zijn er in 
3225 bedrijven ongeveer 34.000 
kommercieel technici werk- 
zaam, in 1986 waren dat er nog 
circa 25.000. De globale verde- 
ling is als volgt: 18.500 kom- 
mercieel technici in kleine be- 
drijven, 4.500 in middelgrote 
bedrijven en 11.000 in grote be- 
drijven. De meeste kommercieel 
technici zijn werkzaam in de 
verkoop binnen/buitendienst, 
onderhoud en reparaties en 
service-verlening. Slechts 5®o 
van deze funkties wordt vervuld 
door vrouwen. Mede naar aan- 
leiding hiervan zal de stichting 
Commercieel Technisch Onder- 
wijs de komende jaren veel 
energie blijven stoppen in het 
motiveren van vrouwen om een 
kommercieel technische oplei- 
ding te gaan volgen. 

De eisen 

Naar de mening van het be- 
drijfsleven dienen de vaardighe- 
den van kommercieel technici 
vooral te liggen op het terrein 
van de sociale en kommunika- 
tieve vaardigheden, de talenken- 
nis, het strategisch inzicht en 
natuurlijk de technische kennis. 
Tevens acht 91% van de onder- 
vraagde bedrijven binnen een 
opleiding een stagc-periode van 
belang. Hierin schuilt een te- 
genstrijdigheid, want de oplei- 
dingsinstituten zijn van mening 
dal er vaak geen of onvoldoen- 
de stage-plaatsen beschikbaar 
zijn. 



STICHTING 

COMMERCIEEL TECHNISCHE 
OPLEIDINGEN 


De toekomstverwachting is dat 
tot en met 1994 in het be- 
drijfsleven circa 9000 arbeids- 
plaatsen beschikbaar komen. 
Op het moment heeft 20% van 
de bedrijven vakatures die lan- 
ger dan één maand open staan. 
Dit betreft circa 1500 vakatures 
waarvan de technische groot- 
handel 50% voor haar rekening 
neemt, de industrie 40% en de 
computer-buro’s de resterende 
10 %. 

Aan de aanbodzijde, de oplei- 
dingen dus, zijn de volgende 
ontwikkelingen waargenomen: 
het aantal opleidingen is sinds 
1986 gestegen van 10 naar 61, de 
uitstroom was in het schooljaar 
’90/'91 1400 (de vraag 3000) en 
door de instroom bij de oplei- 
dingen zal de uitstroom de ko- 
mende jaren toenemen tot 2500 
kommercieel technici per jaar. 

De kunklusies 

Uit hel onderzoek blijkt dal een 
grote waakzaamheid is geboden 
omdat de vraag blijft stijgen. 
Verder konstateren de onder- 
zoekers dat full-time-HTS’ers 
met een aanvullende kommer- 
ciële opleiding (70%/30%) de 
beste kansen op de arbeids- 
markt hebben. Ook dienen er 
maatregelen genomen te wor- 
den om het aantal stage- 
plaatsen en docenten te laten 
groeien. 

Het komplete rapport dat de 
onderzoekers hebben opgesteld, 
is te bestellen door ƒ 49,50 over 
te maken op bankrekening 
55.35.60.905 van het Sekretari- 
aat CTO, Federatie Het Instru- 
ment, Postbus 152, 3760 AD 
Soest, tel.: 02155-18204. 

(EA-1063) 




Wereldtekort 

harddiskdrives 

Momenteel overtreft de vraag 
naar harddiskdrives vele malen 
het aanbod. Vooral van de 
populaire 40- en 80-Mbyte- 
diskdrives is vrijwel niets meer 
uit voorraad te koop, maar 
ook de verkrijgbaarheid van 
drives met hogere kapacileiten 
wordt snel slechter. Dit meldt 
Romedia l).\., wereldwijd 
importeur van roterende 
opslagmedia. 

John Mijvis, direktcur van Ro- 
media, vergelijkt het huidige te- 
kort van harddiskdrives met de 
periodiek optredende cltip- 
schaarste. Ook bij de geheugen- 
chips worden perioden van 
overproduklie opgevolgd door 
tijden van grote tekorten. Zowel 
bij de chips als bij de harddisk- 
drives is dal een gevolg van 
traagheid in verandering van 
geproduceerde volumes. In een 
situatie van overvloed, zoals dat 
enige maanden geleden voor 
harddiskdrives het geval was, 
ontstaat door het marktmecha- 
nisme een prijsnivo waarbij alle 
fabrikanten grote verliezen lij- 
den. Dan gaan fabrikanten over 
de kop of wordt er stevig inge- 
krompen. Op een snel toene- 
mende vraag kan dan zeker niet 
meer tijdig ingespeeld worden. 
In november vorig jaar ontston- 
den de eerste tekenen van een 
tekort aan harddiskdrives. De 
reeds ingezette produktiedalin- 
gen bij de overgebleven fabri- 
kanten zijn nog niet gekeerd. 
Die fabrikanten hebben daar 
ook niet zo’n haast mee; voor 
het eerst sinds lange tijd wordt 
weer 100% van de produktieka- 
paciteit verkocht voor prijzen 
waarvan zij eind mei '91 nog 
niet durfden dromen. Het we- 
rcldtekort aan harddiskdrives 
zal in de nabije toekomst dan 
ook waarschijnlijk nog toene- 
men; een merkbare verbetering 
zal op zijn vroegst in de tweede 
helft van dit jaar optreden. 

Nu de toelevering via de norma- 
le kanalen sterk is teruggelo- 
pen, heeft importeur Romedia 
die plaatsen in de wereld be- 
zocht waar nog drives te koop 
zijn: meestal dicht aan de uit- 
gang van de fabrieken, waar de 
meest biedende de beste kansen 
maakt op toewijzing van een re- 
delijk deel van de produktie. 
Daardoor neemt Romedia vol 
gens John Mijvis een relatief 
goede positie in als leverancier 
van diskdrives. 

/h/.; Romedia H.V., Eindhoven, 
iel.: 040-46.17.65 (F.A-1075) 


33 




AGENDA 


6 t/m 10 april 1992 "Het 
Instrument ”, vakbeurs 
over instrumentatie, in de 
Koninklijke Jaarbeurs te 
Utrecht. Inl.: Koninklijke 
Jaarbeurs, postbus 8500, 
Utrecht, tel. 030-955911. 

1 t/m 8 april 1992 "Han- 
nover Messe Industrie", 
een internationale beurs 
op het gebied van in- 
dustrie, automatisering en 
produktietechnieken in de 
Hannover Messe. Inl.: 
Deutsche Messe AG, 
Messegelande, D-3000 
Hannover 82. 

6 t/m 8 mei 1992 "Euro- 
pe Software '92", inter- 
nationale automatise- 
ringsbeurs, in de Konin- 
klijke Jaarbeurs te 
Utrecht. Inl.: Koninklijke 
Jaarbeurs, postbus 8500, 
Utrecht, tel. 030-955911. 

12 mei 1992 'CME- 
themadag Fuzzy Con- 
trol", seminar over Fuzzy 
Control en de industriële 
toepassingen ervan, geor- 
ganiseerd door het Cen- 
trum voor Micro- 
Elektronica in Enschede 
(tel. 053-33.90.55). 

14 t/m 20 september 
1992 "Firato '92", een 
internationale beurs voor 
konsumenten-elektronica 
in het RAI-komplex te 
Amsterdam. Inl.: RAI- 
Gebouw B.V., Amsterdam, 
tel. 020-5491212. 

16 t/m 22 september 
1992, "Photokina", een 
internationale beurs op 
het gebied van fotografie, 
geluid en professionele 
media in Köln Messe te 
Keulen. 

Inl.: Köln Messe, Postfach 
210760, W-5000 Köln 
21, Duitsland. 

18 t/m 20 september 
1992 "Benelux Computer 
Autumn '92”, een com- 
puter-beurs in het Beurs- 
gebouw te Eindhoven. 

Inl.: Interexpo & Media, 
Eindhoven, tel. 
040-464601. 

29 t/m 31 oktober 1992 
"European Multi Media 
Computing Show”, een 

internationale beurs over 
het gebruik van multi- 
media-systemen, in de 
Koninklijke Jaarbeurs te 
Utrecht. Inl.: Koninklijke 
Jaarbeurs, postbus 8500, 
Utrecht, tel. 030-955911. 


Energie-zuinige 
portable PC’s 

Intel en Microsoft samen 
aan de slag 

Twee Amerikaanse 
ondernemingen, chip fabrikant 
Intel en software-huis 
Microsoft, hebben een 
platlörm-onafhankelijke 
software-specifikalie, de APM, 
geïntroduceerd. Hiermee 
wordt de gebruiksduur van de 
akkuset in een portable PC 
met ongeveer 25% verhoogd. 
Al 36 vooraanstaande 
producenten van PCs hebben 
de nieuwe specifikatie 
geaksepteerd. 

APM (Advanced Power Man- 
agement) is de eerste poging om 
zowel het besturingssysteem als 
de applikatic te betrekken bij 
het optimaliseren van het 
stroomverbruik. Onder APM 
geelt het besturingssysteem 
exakte informatie aan de Arm- 
ware dat is de software die 
tussen de hardware en het 
besturingssysteem voor de kom- 
munikatie zorgt - over het 
stroomverbuik van het systeem. 
Met deze informatie kan de 
Armware betere en snellere 
beslissingen nemen bij het ver- 


mogensbeheer. Het resultaat is 
een optimaal gebruik van de 
akkuset. Voor de gebruiker be- 
tekent dit dat hij langer kan 
werken zonder akku’s te verwis- 
selen of op te laden. 

De specifieke voordelen van 
APM voor de nieuwe generatie 
laptops en notebooks zijn dui- 
delijk, juist bij deze kleine PC’s 
bepaalt de akku voor een flink 
gedeelte het gewicht. 

APM kan in elk PC-besturings- 
systeem worden geïmplemen- 
teerd en is kompatibe! met de 
bestaande applikaties. Micro- 
soft zelf ondersteunt APM in 
zowel MS-DOS 5 als Windows 
3.1. Het is een open, platform- 
onafhankelijke specifikatie en 
kan op elke op de x86 gebaseer- 
de microprocessor worden 
geïmplementeerd. Intel heeft 
hardware-support ingebouwd 
in zijn huidige 386SL-micro- 
processor-familie. Intel en Mi- 
crosoft bieden APM als open 
specifikatie aan voor alle BIOS- 
ontwikkelaars alsmede hard- en 
software-leveranciers. 

Microsoft heeft verder aan PC- 
producenten APM-drivers gele- 
verd voor MSDOS 5 en zal bin- 
nenkort drivers leveren voor 
Windows 3.1. Nadat de soft- 
ware is geïnstalleerd, hoeven de 
gebruikers hun PC alleen nog 
maar aan te zetten en worden 
alle mogelijkheden van APM 
automatisch benut. Indien ge- 


mms#* 


wenst kunnen bepaalde instel- 
lingen naderhand door de ge- 
bruiker gewijzigd worden. 

Twee jaar ontwikkelen 

Intel en Microsoft investeerden 
samen met BlOS-ontwikkelaars 
2 jaar in de ontw ikkeling van de 
APM-specifikaties. De APM- 
specifikaties zijn een aanvulling 
op de bestaande Power Man- 
agement Ontwerpen, zoals die 
van Intel’s 80386SL-processor. 
Deze processor was één van de 
eerste processoren met een stan- 
daard benadering van het akku- 
problcem via de interaktie van 
BlOS-firmwarc en hardware. 
Dit bespaart PC-producenten 
de inspanning om komplexc, 
besturingssysleem-afhankelij- 
ke, software-drivers voor Power 
management te schrijven. 

APM zit tussen het aangepaste 
BIOS en het besturingssysteem 
in. Het krijgt informatie van 
het besturingssysteem en appli- 
katies over hun status en over 
hun toegangswensen tot de 
hardware. Wanneer applikaties 
ontworpen zijn om maximaal 
gebruik te maken van APM, 
kunnen de cnergic-besparingen 
nog verder oplopen. 

(EA-1052) 


Cesium-atoomklok 
nog nauwkeuriger 

llcwletl-Packard heelt haar op cesium gebaseerde 
atoomklok verbeterd lol de nauwkeurigste van alle tol op 
heden verkrijgbare atoomklokken. Met een afwijking van 
minder dan I sekonde op 1,6 miljoen jaar over lange 
termijn, brengt IIP’s nieuwe atoomklok deze extreme 
precisie op de werkvloer. 


De extreem hoge nauwkeurig- 
heid is mogelijk geworden door 
de toepassingen van moderne 
technieken. Zo is door toepas- 
sing van slimme kompensatie- 
technieken voor temperatuur- 
wisselingen, magnetische vel- 
den en parasitaire atomaire ef- 
fekien een stabiliteit bereikt 
zonder dat korrekties over pe- 
rioden van meer dan een dag 
nodig zijn. 

Hewlett-Packard kwam al in 
1464 met een ccsium-beam- 
klok op de markt. Deze klok 
voor kommerciële toepassingen 
heeft zijn nauwkeurigheid te 
danken aan de automatische 
synchronisatie van een mikro- 
golfsignaal met de trillingen in 
een bundel van de versnelde 
ccsium-atomen. De frekwentie 
van deze trillingen bedraagt on- 


geveer 9 GHz en is zeer nauw- 
keurig bekend. Hoewel atoom- 
klokken de nauwkeurigste tijd- 
meters zijn, zijn ze niet onge- 
voelig voor temperatuurveran- 
deringen, magnetische velden 
en bepaalde atomaire instabili- 
teiten. 

De nieuwe cesium-klok is voor- 
zien van microproccssor-ge- 
stuurdc elektronica die de in- 
vloed van deze faktoren voort- 
durend minimaliseert. Verder is 
door een verbeterde konstruktie 
de invloed van de atomaire in- 
stabiliteiten gereduceerd. Door 
deze verbeteringen overtreft de 
HP570IA de andere atoom- 
klokken in nauwkeurigheid en 
stabiliteit met een faktor twee. 
In het nieuwe ontwerp is de be- 
huizing aanzienlijk kleiner en 
vrijwel gelijk aan de afmetin- 


gen van een desktop-PC. Ook is 
de levensduur van de nieuwe 
cesium-bron langer dan gebrui- 
kelijk. 

De klok regelt zich na het in- 
schakelen automatisch af en be- 
reikt in ongeveer 30 minuten de 
fabricksspccifikatic, ongeacht 
de omgevingsfaktoren. Gebrui- 
kelijk was tot nu toe dat hier- 
voor een periode van 24 uur in 
acht moet worden genomen. 
Doordat de klok de beschik- 
king heeft over een asynchrone 
kommunikatie-poort (RS-232) 
kan men de klok op afstand be- 
dienen. Verder kan men de klok 
starten, bedienen en uitlezen 
met de SCPI-programmeertaal 
(Standard Commands lor Pro- 
grammable Instruments). De 
program mcerbaarheid cn de 
automatische kali breer faci 1 i t ei - 
ten van de cesium-klok maken 
het mogelijk een aantal klokken 
te kombineren via een centrale 
computer tot één superklok met 
een nog grotere nauwkeurig- 
heid. 

Cesium-klokken slaan meestal 
bij internationale buro’s voor 
standaarden en in wetenschap- 
pelijke en industriële centra. 
Met de beschikbaarheid van de- 
ze kompakte atoomklok is 
nauwkeurige tijdmeting binnen 
bereik gekomen van veel meer 
toepassingen. (PA-1062) 


elektuur 4 92 


35 




symmetrie- 

aanp asser 

ter voorkoming van aardlussen 

ontwerp: 1*1. Klier (Duitsland) 



Vooral in de muziekwereld ontstaan bij het aansluiten 
uan meerdere apparaten vaak problemen met aardlussen, 
wat allerlei vervelende bromproblemen tot gevolg heeft. 
In sommige gevallen probeert men dit provisorisch op te 
lossen door de randaarde-aansluitingen van de 
netstekers te isoleren, maar veilig is dat zeker niet! Bij 
een defekt kunnen dan alle met elkaar verbonden 
apparaten onder spanning komen te staan. De hier 
beschreven asymmetrlsch-naar-symmetrisch-omzetter 
maakt op een verstandige en veilige wijze een einde aan 
aardlussen. 


Bij muziek-apparatuur zoals ver 
sterkers en mengpanelen hebben 
we wat de elektrische eisen be- 
treft meestal te maken met klas- 
se! -spullen, waarbij de kast is 
verbonden met de aarde-aanslui- 


ting van het lichtnet. Dit is welis- 
waar een bijzonder veilige opzet 
voor de musici die met de appara- 
ten moeten werken, maar het 
geeft wel de nodige problemen bij 
het koppelen van de verschillende 


apparaten. Er ontstaan dan snel 
aardlussen in het systeem die de 
neiging hebben om de nodige 
brom te introduceren. In figuur la 
is zon situatie getekend. Nu zijn 
er truukjes om dit te vermijden, 
zoals we in de inleiding al ge- 
noemd hebben. Er zijn slimmeri- 
ken die gewoon enkele stukjes 
isolatieband over de randaarde- 
strips van de netsteker plakken of 
zelfs de aarddraad in de steker los 
halen. Zoiets kan levensgevaarlijk 
zijn en is bovendien verboden! 
Een elegantere en ook veel veilige- 
re methode om aardlussen te 
voorkomen, is een galvanische 
scheiding op de juiste plaats in de 
keten. Hierbij moet echter wel vol- 
daan worden aan de voorwaarde 
dat het op die wijze galvanisch ge- 
scheiden apparaat niet via de ge- 
leidende kast weer in een aardlus 
wordt opgenomen. De kast van 
dat apparaat moet in dat geval 
dus geïsoleerd in een rack worden 
ingebouwd. De symmetrie-omzet- 
ter maakt nog een einde aan een 
ander veel voorkomend probleem. 
Uit kosten-oogpunt zijn audio-ap- 
paraten nogal eens met relatief 
hoogohmige uitgangen voorzien. 
Ook de elementen (pick-ups) van 
een gitaar zijn vrij hoogohmig 
(dat is door de konstruktie onver- 
mijdelijk). Bij lange signaalleidin- 
gen, het opsplitsen van het sig- 
naal naar meerdere ingangen of 
bij het koppelen van hoogohmige 
uitgangen met laagohmige ingan- 
gen kunnen daardoor storingen 
geïntroduceerd worden of ver- 
slechtert de signaaloverdracht 
behoorlijk. De symmetrie-omzet- 
ter lost dit op door middel van een 
hoogohmige ingang en een laag- 
ohmige uitgang. Aanpassingspro- 
blemen zijn hiermee dus ook op- 
gelost. In figuur 3 is een dergelij- 
ke toepassing afgebeeld. 


De schakeling 

Moeilijk zit de symmetrie-aanpas- 
ser niet in elkaar, zoals we in fi- 
guur 2 zien. Het ingangssignaal 
komt binnen via konnektor KI en 
gaat dan via koppelkondensator 
C5 naar de als impedantie-aan- 
passer geschakelde opamp IC2 
(deze is als eenmaal-buffer ge- 
schakeld door uitgang en inverte- 
rende ingang met elkaar door te 
verbinden). Voor deze opamp is 
een TL06I genomen, een type dat 
zeer geschikt is voor batterij-ge- 
voede schakelingen i.v.m. zijn ge- 
ringe stroomopname. De ingangs- 
weerstand wordt hier grotendeels 
bepaald door de weerstanden R7 
en R8 aan de niet-inverterende in- 


36 


elektuur 4-92 



gang. Na uitgangskondensator C6 
wordt het signaal via K10 naar K2 
geleid. Op deze uitgang staat dus 
het gebufferde ingangssignaal 
(uitgangsweerstand 1 kO), maar 
dit is hier nog niet galvanisch ge- 
scheiden. Deze uitgang kan bij- 
voorbeeld worden gekoppeld met 
een eindversterker, zoals in fi- 
guur 3 is aangegeven. 

Via K9 gaat het uitgangssignaal 
van de opamp ook nog naar het 
hoofd-onderdeel van deze schake- 
ling, een signaaltrafo (Tri). Aan 
zo'n trafo worden nogal wat eisen 
gesteld: 

• Hij moet geschikt zijn voor in- 
en uitgangsimpedanties van 
600 Q. 

• De transformatieverhouding 
moet 1:1 zijn. 

• Een zo lineair mogelijk fre- 
kwentiegedrag van minstens 
20 Hz tot 20 kHz. 

• De trafo moet signaalspannin 
gen van minstens 600 mV onver- 
vormd kunnen verwerken. 

In de onderdelenlijst zijn enkele 
trafo's opgesomd die hieraan vol- 
doen. zodat u hieruit een keuze 
kunt maken. Hoe groter de kern 
van de trafo, des te groter is ook 
het maximale onvervormde nivo 
dat hij kan verwerken (vooral bij 
lagere frekwenties onder zon 
80 Hz is de vervorming sterk af- 
hankelijk van de trafo-afmetin- 
gen). Helaas stijgt ook de prijs 
met de trafo-grootte, zodat u zelf 
een kompromis tussen kwaliteit 
en financiële draagkracht zult 
moeten zoeken. Laagfrekwent-ver- 



Figuur 2. De schakeling is vrij eenvoudig van opzet: een buffergedeelte (IC2). een signaaltra- 
fo (Tri) en een zuinige voedingsindikator (Tl, Dl, ICI). 



randaarde van de netstefcars 



/T\ fff 


— 

-mik* 

zrv 

v t_d 



netstefcer 

met 

landaarde 


input 

asym/sym- 

omzelter 

SynvOut 



mengpaneel 


Figuur I. Tekening a laat zien hoe aardlussen ontstaan als 
verschillende randgeaarde apparaten met elkaar worden ver- 
bonden. 

Door het tussenschakelen van de symmetrie-aanpasser (b) 
wordt een aardlus tussen twee apparaten voorkomen. 


elektuur 4-92 


37 



vorming kan gedeeltelijk worden 
opgevangen door weerstand R9 te 
vergroten, maar dat heeft wel een 
daling van de uitgangsamplitude 
tot gevolg. 

De rest van het schema bestaat 
uit een voedingsindikatie die zo- 
danig is opgezet dat deze zo wei- 
nig mogelijk energie verbruikt, 
een belangrijk punt bij batterijge- 
voede apparatuur! Qewoonlijk 
wordt voor een voedingsindikator 
een serieschakeling van een LED 
en een weerstand toegepast. De 
stroom door de LED ligt dan tus- 
sen 10 en 20 mA. Dat is duidelijk 
te veel voor een schakeling die uit 
een 9-V-batterij moet worden ge- 
voed. Door het toevoegen van één 
enkel CMOS-IC kan de stroomop- 
name voor de indikatie-LED wor- 
den gereduceerd tot circa 1% van 
de nominale stroom. 

Na het inschakelen van de voe- 
dingsspanning door middel van 
SI wordt kondensator C4 lang- 
zaam opgeladen via R2. Geduren- 
de deze tijd staat op de ingang 
van ICla een logische nul. Via de 
poorten IClb. . . ICld komt die nul 
terecht bij de basis van Tl. De 
transistor spert en de LED in de 
kollektorleiding van Tl licht niet 
op. Op het moment dat de kon- 



910072 - 13a 


Figuur 3. Een mogelijke toepassing van de symmetrie-aan- 
passer. Een eindversterker wordt op de buffer-uitgang aan- 
gesloten, terwijl het mengpaneel verbonden wordt met de 
symmetrische uitgang. 



Figuur 4. Behalve de LED, de 9-V-batterij en de XLR-bus zitten alle komponenten direkt op de 
print. Voor de trafo is voldoende plaats gereserveerd om verschillende typen te kunnen toe- 
passen. 


38 


elektuur 4-92 



Onderdelenlijst 

Weerstanden: 

R1 - 1 x 4K7 
R2 - 1 * 33 k 
R3 - 1 x 10 Q 
R4.R6.R10 - 3 x 1 k 
R5 - 1 x 1 M 
R7.R8 - 2 x 470 k 
R9 - 1 x 680 Q 
Ril - 1 x 1K5 
R12 - 1 x io k 

Kondensatoren: 

Cl - 1 * 1 ii / 16 V radiaal 
C2 - 1 x 100 n 
C3.C6 - 2 x 22 fi/ 16 V radiaal 
C4 - 1 x 47 (4/ 16 V radiaal 
C5 - 1 x 470 n 

Halfgeleiders: 

Dl - 1 x LED met montage-clip 
D2 - 1 x zenerdiode 2V7/400 
mW 

Tl - 1 x BC547B 
IC1 - 1 * 4011 
IC2 - 1 x TL061 

Diversen: 

SI • 1 x schakelaar met 
maakkontakt (bijv. Schadow 
ME 15 of MEI 8) 

K1.K2 - 2 x 6,3-mm- 
klinkstekerbus voor 
printmontage (mono) 

K 3 - 1 x XLR-chassisdeel. 
female 

Tri - 1 x impedantietrafo 600 
Q. 1 : 1 (bijv. Alphaton AT25. 
Amplimo TM20 of TM8) 

Battl - 1 x 9-V-batterlj, met 
aansluitcllp 

1 print EPS 910072 (zie pag. 6) 


densatorspanning is gestegen tot 
de zenerspanning van D2, gaat de 
zenerdiode geleiden en komt een 
logische één op de ingang van 
poort IC la te staan. Via ICIb. . ,d 
en R4 wordt dat logische nivo 
weer doorgegeven naar Tl en die 
gaat dan geleiden, zodat de LED 
oplicht. Door de grote waarde van 
R2 kan de LED echter nauwelijks 
stroom trekken uit de batterij. Ze 
moet het dus doen met de energie 
die in C4 is opgeslagen. Dat uit 
zich in een korte maar duidelijk 
zichtbare lichtflits. De spanning 
over C4 daalt daardoor flink, zo- 
dat D2 weer in de spertoestand 
gaat en Tl via de poorten in IC1 
wordt afgeschakeld. De kondensa- 
tor wordt daarna opnieuw lang- 
zaam opgeladen en zo herhaalt 
deze procedure zich. De LED knip- 
pert daardoor met een frekwentie 
die wordt bepaald door de kombi- 
natie R2/C4. 

Ook R1 is toegevoegd voor het re- 
duceren van de energiekonsump- 
tie. in dit geval om tijdens het 
schakelen van de poorten in ICI 
de stroomopname te beperken. 
Bovendien worden door die weer- 
stand de schakeldrempels van de 
poorten verlegd. Door al deze 
maatregelen kan de schakeling 
ongeveer 400 uur werken op een 
gewone 9-V-batterij. De gemiddel- 
de stroomopname bij volle uitstu- 
ring bedraagt circa I mA. De bat- 
terij moet worden verwisseld als 
de voedingsspanning is gedaald 
tot een waarde onder 6 V. Daar 
moet u wel even aan denken, 
maar waarschijnlijk hoort u dat 
vanzelf aan de geluidskwaliteit. 


Opbouw: alles op de 
print 

Dankzij het printontwerp (fi- 
guur 4) zal de opbouw van de 
schakeling waarschijnlijk voor- 
spoedig voorlopen. Alle onderde- 
len zitten er op, ook de in- en uit- 
gangsbus en de aan/uit-schake- 
laar. Alleen de XLR-bus moet via 
drie korte draden met de print 
worden verbonden, terwijl de LED 
op het front met twee draadjes 
wordt aangesloten. Madat alle 
komponenten op de print zijn ge- 
soldeerd, kan het geheel in een 
metalen kastje worden onderge- 
bracht zoals op de foto aan het be- 
gin van dit artikel te zien is. Ijet er 
hierbij op dat de klinkstekerbus- 
sen geïsoleerd moeten zijn t.o.v. 
het kastje, anders ontstaan mis- 
schien weer nieuwe aardlussen 
als de schakeling tussen andere 
apparaten wordt opgenomen. De 
massa van de schakeling mag dus 
nergens met het kastje verbonden 
worden! Dan werkt symmetrie- 
aanpasser het beste. 

In figuur 5 is tenslotte een front- 
plaat-ontwerp voor de schakeling 
gegeven. Daarmee kunt u het 
kastje ook een net uiterlijk geven. 


(910072) 



Figuur 5. Een frontplaat-ontwerp voor deze handige schakeling. 


elektuur 4 92 


39 



Centronics- 

booster 


voor het verlengen van de printer-kabel 


Eigenlijk verlaat er geen compu- 
ter meer de fabrieken zonder dat 
hij voorzien is van een parallelle 
printerpoort, oftewel een Centro- 
nics-interface. De naam Centro- 
nics verwijst naar de printer-fabri- 
kant die deze interface ontworpen 
heeft. Inmiddels heeft vrijwel 
iedereen die interface als stan- 
daard overgenomen en is hij alge- 
meen geaksepteerd. Omdat men 
zich daarbij meestal houdt aan de 
minimale Centronics-specifika- 
ties, zijn er situaties denkbaar 
waarbij de kommunikatie tussen 
computer en printer niet meer 
korrekt verloopt. Vooral bij wat 
langere verbindingskabels tussen 
computer en printer wil het al snel 
mis gaan. 


De handshake 

Het handshake-protokol dat zorg 
moet dragen voor een goede kom- 
munikatie tussen de twee aan el- 
kaar gekoppelde apparaten, is re- 
latief eenvoudig opgezet. Slechts 
drie lijntjes klaren de klus en ma- 
ken het mogelijk via acht data-lij- 
nen in een hoog tempo de infor- 
matie tussen computer en printer 
uit te wisselen. Haast deze lijnen 
zijn nog een aantal andere verbin- 
dingen in de originele specifikatie 
opgenomen die voor een foutloos 
datatransport kunnen zorgen, 
maar die worden tegenwoordig 
bijna niet meer benut. Wel maakt 
men gebruik van een aantal meld- 
signalen die eveneens op de Cen- 
tronics-bus zitten, zoals paper 
empty, auto feed, error, select en 
initialisation. 

Bij het starten van een print-op- 
dracht is gewoonlijk het nivo op 
de BUSY-ingang laag, de printer 
wacht nu rustig op de komst van 
de data. 

De computer zet dan het eerste 
databyte op de pennen gemerkt 
met D0...D7 en meldt aan de 
printer dat de^ data geldig zijn 
door de STROBE-lijn kortstondig 
laag te maken. Op vrijwel hetzelf- 
de moment maakt de printer het 



Bij Centronics-kompatibele interfaces is het meestal zo 
dat de maximale kabellengte circa 3 meter mag 
bedragen. Bij grotere lengten verschijnen verkeerde 
karakters op papier of loopt de kommunikatie tussen 
printer en computer vast. De oorzaak van deze 
problemen kan zowel de lengte van de kabel als de 
kritische opzet van de software zijn. De schakeling uit 
dit artikel zal in veel gevallen uitkomst kunnen bieden. 


nivo op de BUSY-lijn hoog, een te- 
ken voor de computer dat de prin- 
ter bezig is met de verwerking van 
de aangeboden data. Zodra het 
byte verwerkt is of opgeslagen in 
het tussengeheugen, maakt de 
printer de B USY- lijn weer laag en 
wordt via de ACK-uitgang een kor- 
te puls gegeven. De computer 
weet nu dat de data verwerkt zijn 
en een volgend byte aangeboden 
kan worden. Het tijdsverschil tus- 
sen het inaktief wo rden van het 
BUSY-signaal en de ACK-puls kan 
per printer-fabrikant verschillen. 


Een variatie van enige mikrose- 
konden is heel normaal. Bij de ori- 
gine le C entronics-interface wordt 
een ACIVpuls van enkele mikrose- 
konden opgewekt na de neergaan- 
de flank van het BUSY-signaal, bij 
Epson -k om p atibcle printers ein- 
digt de ACK-puls op de neergaan- 
de flank van het BUSY-signaal. 

Een individueel protokol 

Indien een aantal kommunikatie- 
lijnen niet afgeschermd, zoals wel 
in het Centronics-protokol is op- 


elektuur 4-92 


41 




gegeven, dan Kunnen al bij af 
standen van 3 m fouten optreden. 
De parasitaire kapaciteiten vervor- 
men en verzwakken dan de stuur- 
signalen. waardoor de kans 
bestaat dat de printer zo af en toe 
wat data mist. Indien het printer- 
protokol op de juiste manier ge- 
bruikt wordt, dan wordt in deze si- 
tuaties een foutmelding gegene- 
reerd. Er zijn echter ook printers 
die het desbetreffende karakter 
gewoon overslaan. Voor de Cen- 
tronics-booster kunnen aan de 
hand hiervan een aantal eisen op- 
gesteld worden: 

■ De data moeten gedurende een 
minimale tijd stabi el zijn. 

■ De lengte van het STROBE-sig- 
naal moet aangepast worden 
aan de lengte van de kabel. 

■ Met BUSY-signaal moet voor de 
computer lang genoeg be- 
schikbaar zijn. 


■ Met ACK-signaal dient na de 
BUSY-puls een gedefinieerde 
lengte te hebben. 

■ Andere signaalleidingen mo- 
gen niet beïnvloed worden. 

Met koncept 

Met komplete schema van de Cen- 
tronics booster is te zien in fi- 
guur I. Op konnektor KI wordt de 
computer aangesloten, op K2 de 
printer. De beschrijving van de 
werking is het eenvoudigste als 
we er van uit gaan dat computer 
en printer ingeschakeld zijn en de 
printer bovendien on line staat. 
De eerste strobe-puls van de com- 
puter triggert met zijn neergaan- 
de flank monoflop ICIa. Deze 
zorgt er op zijn beurt voor dat via 
het signaal op de Q-uitgang de 
data op de datalijnen DO. . . D7 in 
register IC5 worden opgeslagen. 
Achter dit register staan de gebuf- 


ferde data ter beschikking van de 
printer. Op pen 4 van ICla staat 
de verlengde strobe-puls voor de 
printer. De lengte hiervan is instel- 
baar met PI. Die verlengde strobe- 
puls verschijnt via K2 niet alleen 
bij de printer als nieuw strobe-sig- 
naal, hij wordt verder ook nog ge- 
bruikt om monoflop IClb te star- 
ten. Via IClb wordt de puls instel- 
baar verlengd en verschijnt dan 
op de Q-uitgang (pen 5). Dit Q-sig- 
naal wordt vervolgens via een OR- 
poort als verlengd BUSY-signaal 
voor de computer gebruikt. De 
computer wacht gedurende die 
tijd met het verzenden van het 
volgende databyte tot de schake- 
ling hem daarvoor toestemming 
geeft. Op de tweede ingang van de 
OR-poort staat het busy-signaal 
dat van de printer afkomstig is 
(BUSYIN). Mocht de printer na het 
verstrijken van de mono-tijd nog 
met de verwerking van de data be- 



2 


Figuur I. Het komplete schema van de Centronics-booster: enkele monoflops en een data 
buffer. 


elektuur 4-92 



















zig zijn, dan blijft de computer 
daar dus keurig op wachten. Is de 
mono-tijd verstreken en heeft de 
printer alle data keurig verwerkt, 
dan wordt het BUSY-signaal inak- 
tief en wordt de derde monoflop 
(1C2A) gestart. Deze laatste gene- 
reert een korte ACK-puls voor de 
computer. Hiermee is de data- 
overdracht van één byte kompleet 
beschreven, alle andere bytes vol- 
gen op exakt dezelfde manier. De 
andere, minder kritische kommu- 
nikatielijnen tussen printer en 
computer worden rechtstreeks 
van KI naar K2 doorgegeven. Ex- 
tra buffering vindt hierbij niet 
plaats. 

De opbouw 

Om de hele schakeling lekker 
kompakt te houden, is de print 
(waarvan de koper-layout en kom- 
ponentenopstelling in figuur 2 te 
zien zijn) behoorlijk eng opgezet. 
Breng eerst de tien draadbruggen 
aan, daarna de lC-voetjes en ver- 
volgens de passieve komponenten 
zoals de kondensatoren, 
weerstanden en de jumper-pen- 
nen. Let er op dat de stabilisatie- 
schakeling rond IC3 alleen nodig 
is als de schakeling van een eigen 
netvoeding wordt voorzien. Veel 
printers hebben echter de moge- 
lijkheid in huis om van een van de 
kontrole-lijnen die op KI te vinden 
zijn een spanning van 5 V af te ne- 
men. Met name de pennen 18 en 
35 komen hiervoor in aanmer- 
king. Plaats in zo'n geval jumper 
JP1 of JP2. Jumper JP3 kan dan 
vervallen, evenals C4 en IC3. Ha 
de montage van de potentiometer 
en de print-headers KI en K2 kun- 
nen de IC's in hun voetjes gesto- 
ken worden en is de schakeling 
min of meer klaar voor gebruik. 
De verbinding van de print naar 
een (female) Centronics-konnek- 
tor voor de printer kan het een- 
voudigste met een kort stukje 
vlakbandkabel gemaakt worden. 
Aan het ene einde van deze vlak- 
bandkabel komt een 40-polige 
header die op K2 past, aan het an- 
dere einde een 36-polige Centro- 
nics-konnektor (female). De ver- 
binding tussen de interface en de 
computer kan eenvoudig ge- 
maakt worden met een gewone 
RS-232-kabel zoals die in iedere 
computer-winkel verkocht wordt. 
De lange verbinding tussen de 
printer en de booster wordt vervol- 
gens gemaakt met een gewone 
lange Centronics-kabel. Ook deze 
is in iedere computer-shop te 
koop. 

Bij de definitieve opstelling van de 


(print-layout in spiegelbeeld afgedrukt) 


O 

CD 




Figuur 2. Tien draadbruggen moeten op deze kleine print 
aangebracht worden. Verder zal de opbouw geen problemen 
veroorzaken. 


booster is het aan te raden deze zo 
dicht mogelijk bij de computer op 
te stellen. Rest nog het op de 
juiste manier instellen van PI. Dit 
is heel eenvoudig: Zet PI op de 
maximale weerstandswaarde en 
regel hem tijdens het printen van 
data langzaam terug tot de eerste 
fouten op papier verschijnen. De 
potmeter wordt dan weer een 
stukje de andere kant op gedraaid 
tot alle fouten definitief verdwe- 
nen zijn. Daarmee is de booster 
klaar voor gebruik. 

(910133) 


Onderdelenlijst 

Weerstanden: 

R1 . . . R5 = 5 x 1 k 
R6 = 1 x weerstand-array 8 x 
4k7 

PI = 1 x 10-k-stereo-potmeter 

Kondensatoren: 

Cl = 1 x 1 n 

C2 - 1 x 2n2 

C3 = 1 x 100 p 

C4 = 1 x ïoo p/16 V radiaal* 

C5 . . . C8 « 4 x 100 n 

Halfgeleiders: 

IC1.IC2 = 2 x 74HCT123 
IC3 = 1 x 7805* 

!C4 = 1 x 74HCT32 
IC5 = 1 x 74HCT574 

Diversen: 

KI = 1 x 25-polige sub- 
D-konnektor, haaks 
K2 = 40-polige print-header 
1 print EPS 910133 (zie pag. 6) 

* zie tekst 


elektuur 4-92 


43 





De 2-meter-band is al meer dan dertig jaar in gebruik 
voor (mobiele) kommunikatie over korte afstanden 
tussen radio amateurs. De meest gebruike 
modulatietechniek voor lokaal verkeer is FM. De 
ontvanger uit dit artikel is vooral bestemd voor mensen 
die nog geen rasechte luistervinken zijn, maar wel eens 
kennis willen maken met de wereld van radio amateurs. 
Doorgewinterde amateurs kunnen de ontvanger 
gebruiken als stand-by-ontvanger om de aktiviteiten op 
de 2-m-band in de gaten te houden. 


De hier voorgestelde ontvanger is 
opvallend kompakt en gebaseerd 
op slechts drie IC's. De zelfbouw 
wordt aanzienlijk vereenvoudigd 
doordat er een kant en klare print 
beschikbaar is. 

Het blokschema (figuur I) toont 


de opzet van de ontvanger; we 
zien hier dat het gaat om een 
klassieke super-heterodyne ont- 
vanger met een middenfrekwentie 
van 10,7 MHz. Het antenne-sig- 
naal wordt versterkt en gefilterd 
door een bandfilter voordat het 


wordt aangeboden aan de geïnte- 
greerde dubbel-gebalanceerde 
mixer. Het lokale oscillatorsignaal 
wordt aangeboden aan een met 
een varicap geregelde spannings- 
gestuurde oscillator (VCO). Het 
middenfrekwentsignaal is 

10,7 MHz en wordt door een kera- 
misch filter gefilterd om de ge- 
wenste hoge selektiviteit te berei- 
ken. Vervolgens wordt het signaal 
versterkt en wederom gefilterd. 
Een geïntegreerde versterker kom- 
bineert de funkties van de demo- 
dulator (alleen EM), de squelch 
(automatische muting) en de 
veldsterkte-meting (S-meter). Ver- 
volgens is er een LF-versterker die 
het mogelijk maakt direkt een 
koptelefoon of een kleine luid- 
spreker aan te sturen. 

De schakeling 

Het komplete schema van de 2-m- 
ontvanger is te zien in figuur 2. 
De opzet van dit schema vertoont 
grote overeenkomst met het blok- 
schema van figuur I. De HF-in- 
gangstrap wordt gevormd door 
een BF98I, een dual-gate MOSFET. 
Het antenne-signaal zelf wordt 
aangeboden op een 50-Q-aanslui- 
ting, door middel van een tap op 
LI. De uitgangstrap van de ver- 
sterkertrap wordt gekoppeld op de 
middenfrekwent-versterker via de 
LC-kombinaties L4/C9 en L5/C1 1. 
Deze twee VHF-LC-bandfilters vor- 
men samen een kritisch gekop- 
peld bandfilter met een band- 
breedte van ongeveer 2 MHz. Hier- 
door wordt een preselektie verkre- 
gen die nodig is om sterke signa- 
len buiten de band te onderdruk- 
ken. 

De geïntegreerde dubbel-gebalan- 
ceerde mixer en oscillator is van 
Signetics (HE6I2) en in het sche- 
ma is deze te herkennen als IC I . 



Figuur I. Het blokschema van de 2-m-ontvanger. een klassieke super-heterodyne ontvanger. 


44 


elektuur 4-92 




het is een verbeterde versie van de 
alom bekende ME602. Het blok- 
schema van de NE612 is te zien in 
figuur 3. De geïntegreerde oscil- 
lator is verbonden met een exter- 
ne LC-kring waarvan de resonan- 
tiefrekwentie afhankelijk is van 
een tweetal varicaps. De af- 
stemspanning wordt geleverd 
door een meerslagen-poten- 
tiometer (PI), een vaste weerstand 
(R6) en een instelpotmeter (P2). 


Indien deze laatste op de juiste 
manier afgeregeld is, loopt het be- 
reik van de oscillator van 133 tot 
135,5 MHz, de hele 2-m-band. Af- 
hankelijk van de instelling van P2 
en de waarde van Cl 7 kan het be- 
reik van de VCO groter gemaakt 
worden. Dit is vooral zinvol in lan- 
den waar de 2-m-band aanzienlijk 
groter is. Een voorbeeld daarvan 
zijn de Verenigde Staten; hier 
loopt de 2-m-band van 144 tot 


148 MHz. Overigens wordt in deze 
band het laagste gedeelte niet ge- 
bruikt voor f'M-kommunikatie. 

Het middenfrekwent-signaal ver- 
laat IC1 via pen 5 en wordt dan 
aangeboden aan een 10.7-MHz- 
kwartsfilter. Dit gebeurt via kop- 
pelkondensator C19. De in- en uit- 
gang van het kwartsfilter (XP1) 
zijn afgesloten via twee afgestem- 
de kringen. I.I2/C24 en I.I3/C25. 
Zoals al eerder is opgemerkt. 


i 1 1 



Figuur 2. Het schema van de 2-m-FM-ontvangcr. De middenfrekwent-versterker. de demodula- 
tor. de stuurtrap voor de S-meter en de squelch zijn allemaal in één IC ondergebracht, de 
NE604. 


elektuur 4 92 


45 



Tabel I. Spoelgegevens. 


«i 


! 


Spoel 

type 

kern 

aantal windingen 

draaddlameter 

opmerkingen 

L1.L5 

VHMuchtspoel 

geen 

8 

1 mm CuAg 

aftakking op twee windingen van koude 

L2.L3.L6.L7.L8 

LlO.Ltl 

Vfir-spoel 

3-mrti'ferrletKern 

4 

0.2 mm CuL 

einde. Interne diameter 6 mm. 
uittrekken tot hij op de print past 

L4 

Vtir-luchtspoel 

geen 

8 

1 mm CuAg 

aftakking op t winding van koude einde. 

L9 

VCO 135 MHz 

Neosld 7V1S 

1.3 

O.B mm CuL 

Interne diameter 6 mm 
uittrekken tot hij op de print past 
windingen gelijkmatig verdelen 

L12.L13 

10.7 MHz 

T37-6 rlngkern 

30 

0.2 mm CuL 

zet kern met een beetje was vast; circa 10 

LI* 

10-mh-spoel 


. 

_ 

m h 

Toko 18ILY103 radiaal 


kombineert de NE604 (IC2) een 
aantal funkties die essentieel zijn 
voor de werking van de ontvanger. 
Het blokschema van figuur 4 ver- 
duidelijkt het een en ander. Een 
IO,7-Mhz keramisch filter. ELI, is 
opgenomen tussen de uitgang 
van de eerste middenfrekwent- 
versterker en de ingang van de 
tweede MF-versterker in de ME604. 
De kwadratuur-FM-demodulator is 
via de koppelkondensatoren Cl en 
C2 aangesloten op een kant en 
klare 10,7-MHz-spoel, L15. Pen 7 
van de HE604 levert het gedemo- 
duleerde signaal voordat het bij 
de mute-schakeling aankomt. Dit 
kan gebruikt worden voor AFSK- 
dekoders en andere apparatuur 
zoals packet-radio. liet signaal is 
aanwezig op konnektor D en dit 
kan via een stukje afgeschermde 
kabel verder gedistribueerd wor- 
den. 

Het mute-nivo wordt ingesteld 
met potmeter P3, terwijl instelpot- 
meter P4 het regelbereik van de 
mute-instelling grof vastlegt. Het 
veldsterkte-meter-circuit (S-meter) 
bestaat uit een FET (T2), twee an- 
ti-parallel geschakelde dioden (D2 
en D3) en draaispoelmeter Ml. Het 
bereik van de meter kan ingesteld 
worden met de instelpotmeters P5 
en P6. Hierdoor kan het meest zin- 
volle bereik voor de meter geko- 
zen worden. 

Het gedemoduleerde FM-signaal 
gaat via een deémfasis-schake- 
ling (C4/R10/C3) naar een buffer- 
trap die opgezet is rond FET T3. 
Daarna kan het signaal probleem- 
loos verwerkt worden door LF- 
eindversterker IC3. Een LC-kring 
is nog achter T2 opgenomen om 
ongewenste signalen boven 3 kHz 
te onderdrukken. Het door IC3 
versterkte uitgangssignaal wordt 
aangeboden aan een kleine luid- 
spreker. Zodra een koptelefoonste- 
ker in bus J1 wordt gestoken, 
wordt de luidspreker uitqescha- 
keld. 

Op de print zit een stabilisator die 


de voedingsspanning van 8 V voor 
de schakeling levert. Het gebruik- 
te type, een L4885CV, is een zoge- 
naamde low-drop-stabilisator. 
Hierdoor kan al met een relatief 
lage ingangsspanning van 10 V 
de gewenste uitgangsspanning 
verkregen worden. Het IC kan 
eventueel vervangen worden door 
een gewone 7808; in dat geval 
moet de ingangsspanning wel mi- 
nimaal 12 V bedragen. Het 
stroomverbruik van de ontvanger 
hangt sterk af van het uitgangsni- 
vo en ligt tussen 45 en 200 mA. 

De opbouw 

Om een suksesvolle opbouw mo- 
gelijk te maken is het sterk aan te 
bevelen de voor deze schakeling 
ontworpen print-layout aan te 
houden. De print die via de Elek- 
tuur Produkt Service leverbaar is 
(zie figuur 5), is reeds vertind. 
Begin de opbouw met het wikke- 
len van de noodzakelijke spoelen. 
In tabel 1 zijn de wikkelgegevens 
voor deze spoelen terug te vinden. 
Zet vervolgens trapezium-konden- 
sator C6 op de daarvoor bestemde 
plaats op de print. Soldeer de kon- 
densator zorgvuldig vast en kon- 
troleer goed dat hierbij geen 
kortsluitingen ontstaan. Steek 
vervolgens MOSFET Tl in het 
daarvoor bestemde gat en leg de 
drie aansluitpennen (gatel, gate2 
en drain) op de juiste wijze op de 
smalle spoortjes op de print. De 
type-indikatie van de MOSFET 
moet zichtbaar zijn aan de kom- 
ponentenzijde. Indien dat noodza- 
kelijk is, kunnen de aansluitingen 
gatel en gate2 iets ingekort wor- 
den. Soldeer vervolgens alle vier 
de aansluitpennen op de print. De 
source-aansluiting wordt hierbij 
direkt met het massa-vlak verbon- 
den. 

Gebruik een tangetje om de sta- 
tor-aansluitingen van de vijf folie- 
trimmers horizontaal te buigen. 
Zet trimmer C5 op de print en sol- 


deer de stator-lip direkt op de ko- 
per-strip die verbonden is met gl 
van de MOSFET. De twee rotor- 
aansluitingen kunnen met de sol- 
deerzijde van de print verbonden 
worden. De bias-weerstanden van 
g2, R1 en R2. worden direkt op de 
g2-zijde bij de trapezium-konden 
sator gesoldeerd. Op dezelfde wij- 
ze wordt drain-weerstand R3 di- 
rekt met het koperspoor verbon- 
den waarop de drain gesoldeerd 
is. C2 zweeft tussen het drain- 
spoor en het koude einde van L4. 
De soldeerverbindingen tussen de 
trimmers, de aanpassingsspoelen 
en de in- en uitgang van het 



Figuur 3. het blokschema 
van de NE6I2, een geïnte- 
greerde gebalanceerde mixer 
van Signetics. 



Figuur 4. Het blokschema 
van de NE604A. eveneens van 
Signetics. 


elektuur 4-92 


47 











kwartsfilter zweven eveneens. Wacht nog even met het aanbren- pen worden, zodat het zeker is dat 

De hete kanten van de spoelen L4 gen van de beschermkap over er geen kortsluitingen ontstaan 

en L5 worden direkt op de bijbe- VCO-spoel L9. zijn. 

horende stator-aansluitingen van De rest van de opbouw is tamelijk Vervolgens moet een 20 mm 

C9 en Cll gesoldeerd. De rechttoe-rechtaan. Alle kompo- breed strookje vertind blik gek- 

luchtspoelen LI, L4 en L5 dienen nenten moeten gemonteerd wor- nipt en gebogen worden. Monteer 

zo ver uitgerekt te worden dat ze den met zo kort mogelijke aan- dit blik op de gestippelde lijn die 

goed op de print passen. Let er op sluitdraden; IC-voetjes mogen op de komponenten-opdruk van 

dat de windingen gelijkmatig ver- niet gebruikt worden. Neem voor de print staat. Indien op de hoek- 

deeld worden. Na het solderen van de verbindingen met externe punten soldeerpennen zijn aange- 

de ringkern-spoelen L12 en L13 komponenten soldeerpennen. bracht, dan kan het blikwerk daar 

kunnen deze op de print vastgezet Hierna kan de print aan een uitge- eenvoudig omheen worden ge- 
worden met een druppeltje was. breide visuele inspektie onderwor- monteerd. Let goed op de plaats 



Figuur 5. De koper-Iayout en komponenten-opstelling van de print voor de 2-m-FM-ontvan- 
ger. 


48 


elektuur 4-92 




van de BMC-konnektor en zorg dat 
er voldoende ruimte in het blik ge- 
maakt wordt om het Teflon-ge- 
deelte van de konnektor door te 
voeren. Verder wordt een kleine 
uitsparing in het blik gemaakt bo- 
ven de sporen die aan de kompo- 
nentenzijde van de print naar pot- 
meter P3 en P7 lopen. 

Soldeer de blikken afscherming 
rondom goed vast aan het massa- 
vlak van de print. Knip vervolgens 
drie stukjes blik met een lengte 
van 50 mm en een breedte van 
20 mm. Monteer deze stukjes op 
de aangegeven plaatsen tussen 
de reeds eerder aangebrachte af- 
scherming. Maak een uitsparing 
op de plaats waar de afscherming 
de drain-aansluiting van Tl 
kruist, hetzelfde geldt voor de 
plaats waar het blik over het 
kristal loopt. Ook hier moet ruim- 
te gemaakt worden om een juiste 
montage, zonder ongewenste 
kortsluitingen, mogelijk te ma- 
ken. Soldeer de afscherming niet 
op de behuizing van het kristal 
vast, hierdoor kan het kristal na- 
melijk beschadigd worden. 

Zet tenslotte BhC-konnektor KI 
met een beugeltje deugdelijk vast 
op de print. 


Afregeling 

Voor de afregeling van de ontvan- 
ger is de hulp van een VHF-gene- 
rator, een frekwentiemeter en een 
signaalsterkte-meter noodzake- 
lijk. Mocht het niet mogelijk zijn 
om over een VHF-signaal-genera- 
tor te beschikken dan kan even- 
tueel een zend-amateur u behulp- 
zaam zijn. Zodra hij "on the air" is, 
is een signaal voor de ontvanger 
beschikbaar. 

Sluit de externe komponenten in- 
klusief de luidspreker en de S-me- 
ter op de print aan. Zet vervolgens 
alle trimmers en instelpotmeters 
in de middenstand. Sluit daarna 
de signaal-generator of de anten- 
ne op de ingang aan. 

Als eerste krijgt nu de VCO alle 
aandacht. Zet de voedingsspan- 
ning op de schakeling en kontro- 
leer of de gestabiliseerde span- 
ning op de print inderdaad 8 V be- 
draagt. Koppel een frekwentieme- 
ter induktief met L9 (met behulp 
van een klein lusje) of kapacitief 
(met een 10-pF-kondensator) aan 
pen 7 van IC 1 . Regel L9 zo af dat 
de gemeten frekwentie circa 
134 MHz bedraagt. Stel vervol- 
gens P2 zodanig in dat het VCO- 
frekwentiebereik ligt tussen 133 
en 135 MHz. Indien nodig kan de 
lengte van L9 iets aangepast wor- 
den om de VCO in het gewenste 


bereik te laten werken. Soms kan 
het noodzakelijk zijn om de waar- 
de van Cl 7 te vergroten of het 
aantal windingen van L9 te laten 
toenemen van 1,5 tot 2. 

Zet de spanning af, monteer de 
beschermkap over L9 en meet het 
bereik van de VCO nog eens (even- 
tueel de zojuist beschreven afre- 
geling nog eens herhalen). Sol- 
deer de bevestigingspunten van 
de VCO-behuizing pas als u hele- 
maal tevreden bent over het be- 
reik van de VCO. 

Stem de demodulator af op 
10,7 MHz door de kern van LI 5 zo- 
danig te verdraaien dat de ruis 
maximaal hoorbaar is. Het kan 
hierbij noodzakelijk zijn P3 
(squelch) iets te verstellen om de 
ruis hoorbaar te maken. Regel 
daarna C24 en C25 zodanig af dat 
de ruis op maximale sterkte uit de 
luidspreker klinkt. 

Zet nu een FM-gemoduleerd 2-m- 
signaal of de HF-ingang van de 
schakeling. Begin met een relatief 
sterk signaal van 500 pV. Stem de 
tuner op dit signaal af en regel 
C5, C9 en Cl 1 af op een minimaal 
ruisnivo. Verminder de sig- 
naalsterkte naarmate de afrege- 
ling van de trimmers optimaler 
wordt. In de praktijk zal blijken 
dat het 2-m-bandfilter behoorlijk 
selektief is, met andere woorden 
vrij kritisch met afregelen. 

Indien noodzakelijk moet LI 5 nog 
een beetje aangepast worden om 
een onvervormd signaal op de uit- 
gang te krijgen. Deze afregeling 
gaat het beste met behulp van 
een testtoon. 

Reduceer het HF-signaal zodanig 
dat het nog net in de luidspreker 
of de koptelefoon hoorbaar is. Re- 
gel nu weer de trimmers in het 
midden- en hoogfrekwent-circuit 
af op minimale ruis. Eventueel 
kan het HF-signaal daarbij nog 
verder verlaagd worden. Het door 
ons op deze wijze afgeregelde 
prototype had een ingangsgevoe- 
ligheid die lag tussen de 0,10 en 
0,15 pV. bij een signaal /ruis-ver- 
houding van 12 dB. Deze specifi- 
katies zijn zonder meer vergelijk- 
baar met die van kommerciële 
produkten zoals bijvoorbeeld de 
FT227RA van Yaesu, een ontvan- 
ger die wij als referentie gebruikt 
hebben. 

Stel tenslotte de twee instelpot- 
meters van de S-meter zodanig in 
dat een bruikbaar bereik ontstaat. 
Schakel de HF-generator daartoe 
om tussen hoge en lage signaalni- 
vos. Omdat S-meters bij FM-ont- 
vangst weinig betekenis hebben, 
is een exakte kalibratie weinig zin- 
vol. (910134) 


Onderdelenlijst 

Weerstanden: 

R1.R2.R4.R5 - 4 x 100 k 
R3 - 1 x 1 k 
R6 - 1 x 47 k 
R7.R10 - 1 x 150 k 
R8 - 1 x 10 k 
R9 - 1 x 470 k 
Ril - 1 x 4k7 
R12 - 1 x 47 Q 

PI - 1 x 100-k-meerslagen-pot meter lln. 

P2 - 1 x 100-k-instelpotmeter 
P3 - 1 x 470-k-potmeter lln. 

P4 ■ 1 x 50-k-instelpotmeter 
P5 » 1 x 10-k-instelpotmeter 
P6 - 1 x l-k-instelpotmeter 
P7 - 1 x 4k7-potmeter log. 

Kondensatoren: 

C1.C12 - 2 x 100 p 
C2 - 1 x 4p7 
C3 - I x 220 p 
C4.C32 - 2 x 470 p 
C5,C9,C1 1 - 3 x 7-p-trimmer 
C6 - 1 x i n trapezium 
C7.CI3 - 2 x 10 n 
C8 - 1 x i n 
C10.C15 - 2 x 22 n 
C14.C35 - 2 x 47 n 
C16.C20 - 2 x 15 p 
Cl 7 - 1 x 33 p 

C18 ■» 1 x 68 p 

C19.C26 - 2 * 12 p 

C21 - 1 * 1 (i/16 V radiaal 

C23.C34 - 2 x 470 n 

C24.C25 - 2 x 20-p-trimmer 

C27 . . . C31.C37 - 6 x 100 n 

C33 - 1 x 47 p 

C36 — 1 x 12 n 

C38 - 1 x 47 (i/10 V radiaal 

C39 - 1 x 47 (i/25 V radiaal 

C40 - 1 x 220 p/ 10 V radiaal 

Halfgeleiders: 

Dl - 1 x BB204B 
D2.D3 - 2 x 1M4148 
D4 - 1 x 1M4001 
Tl - 1 x BP981 
T2.T3 - 2 x BF256A 
IC1 - 1 x HE612 
IC2 - 1 X ME604AN 
IC3 - 1 x TDA7052 
IC4 - 1 x L4885CV 

Spoelen: 

L1,L5 - 2 x 8 windingen CuAg van 1 mm 0, 
tap na 2 windingen; luchtspoel met doorsnede 
6 mm 

L2.L3,L6,L7.L8.LI0.L1 1 - 7 x 4 windingen CuL 
van 0,2 mm 0 op ferrietkraal 
L3 - 1x3 windingen CuAg van 1 mm 0, tap 
na 1 winding; luchtspoel met doorsnede 6 
mm 

L9 - 1 x 1,5 winding CuL van 0,8 mm 0 op 
Neosld-kern 10T1 

L12.L13 » 2 x io jiH (50 windingen op kern 
T37-6; fabrikaat Amldon/Micrometals) 

L14 ■ I * 10 mh 

LI 5 - 1 x KALS4250A of KACS4520A 
Diversen: 

PL1 - 1 x keramisch filter CFSK107 
J1 - 1 x miniatuur banaanstekerbus met 
verbreekkontakt 
KI - 1 x BMC-bus 
LSI - 1 x luidspreker 8 Q/l W 
Ml - 1 x draaispoelmeter 250 |iA 
PI - 1 x kristalfilter 10.7M15A 
1 print EPS 910134 (zie pag. 6) 


elektuur 4 92 


49 



Markt industriële 
elektronica onder 
druk 



Over een reeks van jaren blijkt dat de markt voor 
industriële elektronica sterker in de breedte groeit dan in 
de diepte. De groei stagneerde duidelijk in 1990, waarna 
een herstel volgde in 1991. Dit herstel geeft een enigszins 
vertekend beeld omdat in de groei van 1991 zeker een 
inhaaleffekt zit. Bovendien is de trend minder positief 
dan hel lijkt omdat de exportkracht is afgenomen en 
omdat enkele specifieke deelmarkten, zoals bijvoorbeeld 
de meet- en test-apparatuur, duidelijk stagneren. Onder 
druk van marginale marges in de elektronica-industrie 


stagneren op veel plaatsen de 

De omzet in de branche in- 
dustriële elektronica bedroeg 
over 1990 ruim 1,9 miljard gul- 
den. Gemiddeld per bedrijf is 
deze omzet over de periode van 
1986 tot en met 1990 met 4,4% 
per jaar gegroeid. Gemeten 
over de eerste drie kwartalen 
van 1991 was de omzetgroei 
12% in vergelijking met dezelf- 
de periode in 1990. Daarbij 
moet worden aangetekend dat 
de omzetgroei over 1990 slechts 
0,1% bedroeg. 

De groei in de eerste drie kwar- 
talen van 1991 was op de Neder- 
landse markt 13,9%, terwijl de 
export ten opzichte van dezelf- 
de periode in 1990 met 7,7% te- 
rugliep. De totale omzet van 
alle aangesloten bedrijven is 
sterker gegroeid dan de gemid- 
delde jaarlijkse omzet per be- 
drijf in de afgelopen vijf jaar. 

Meer kwaliteitszorg door 
opto-elektronica 

Bij de toenemende kwaliteits- 
zorg leeft de wens om bij het fa- 
briceren van goederen de kon- 
trole on-line uit te voeren op elk 
afzonderlijk produkt. Dit leidt 
tot een kontinue bewaking met 


investeringen. 

daarvoor geschikte meetinstru- 
menten. Dergelijke apparatuur 
voor de begeleiding van de fa- 
brikage is vaak komplex en in 
vele opzichten niet meer te ver- 
gelijken met de instrumenten 
die gisteren en vandaag nog op 
de laboratoriumtafel in gebruik 
zijn. Zij moeten het vaak straf- 
fe tempo van het produktiepro- 
ces kunnen bijbenen en met een 
hoge nauwkeurigheid beslissin- 
gen kunnen nemen op basis van 
goed/niet-goed. Dit vergt een 
goede samenwerking met de 
besturingselektronica in het fa- 
brikageproces. Opto-elektro- 
nische apparatuur ontwikkelt 
zich momenteel snel in de meet- 
en automatiseringswereld. Sa- 
menspel tussen computer- en 
CCD-kamerasystemen opent 
mogelijkheden voor snelle en 
kontaktloze metingen en/of 
besturingen. 

Daarentegen lijkt de kombina- 
tie van video en computer, zoals 
Digital Video Interactive (DVI), 
tot dusverre alleen voor grote 
projekten te worden toegepast. 
Toch zijn de mogelijkheden 
voor kleinschalige projekten 
groot. Bijvoorbeeld voor be- 
drijfsopleidingen en voor 


service-doeleinden. Dit laatste 
in de vorm van videobeelden, 
die een monteur op bedrijfsbe- 
zoek via een floppy op een 
computer-scherm zichtbaar kan 
maken om snel inzicht in een 
probleem te krijgen. Voor de 
uitbouw van video- en 
computer-techniek is nog vol- 
doende ruimte. Dat dit relatief 
langzaam gebeurt komt omdat 
voor de toepassing kennis over 
beide technieken in huis moet 
zijn. Momenteel lijkt ook de 
CDI (Compact Disk Interacti- 
ve) binnen het bereik te komen 
voor beeld- en geluidsmanipu- 
latie. 


Kwaliteit, een sleutelwoord 

Door de verbetering van de 
kwaliteit van komponenten is 
de betrouwbaarheid van elek- 
tronische apparatuur toegeno- 
men. Nu zijn garantieperioden 
van drie jaar hier en daar al in- 
gevoerd. In het algemeen zijn 
ook de onderhoudskosten van 
nieuwe apparaten sterk ge- 
daald. Verder is onderhoud en 
reparatie door intelligente test- 
procedures vereenvoudigd en 
versneld. Belangrijk in dit op- 
zicht is de nieuwe norm IEEE 
1149.1, zoals door de JTAG 
(Joint Test Action Group) is 
voorbereid. Deze norm geeft 
richtlijnen voor een testmetho- 
de voor zowel ASIC’s (Appli- 
cation Specific IC’s) als print- 
platen met daartoe uitgeruste 
IC's. Voor het JTAG-testen 
maakt men gebruik van een PC 
met interface-kaart. Hierdoor is 
bijvoorbeeld het gebruik van 
"spijkerbedden" bij het testen 
niet meer nodig. 

Een bekend verschijnsel is de 
nog steeds toenemende invloed 



De heer A.F. Nijkerk, voorzit- 
ter van de branche industriële 
elektronica van "Het Instru- 
ment", kons la teert dat een be- 
langrijke rol voor de compu- 
ter in de moderne elektronica- 
industrie is weggelegd. 





van computer-programmatuur 
in en bij het gebruik van elek- 
tronische apparatuur. Dit leidt 
onder andere tot apparatuur 
met een standaard-architcktuur 
die door de ingevoerde software 
zijn funktie verkrijgt. Vele mo- 
derne meetapparaten zijn al 
volgens zo’n architektuur uitge- 
voerd. Dergelijke apparatuur 
lijkt veel op modulaire en bus- 
gcoriënteerde opstellingen die 
een breder toepassingsgebied 
dan konventionele opstellingen 
bestrijken. Met behulp van 
krachtige computer-modulen 
en voor het projekt ontwikkelde 
software zijn flexibele en snel te 
veranderen opstellingen te reali- 
seren voor meet-, produktie- en 
automatiseringsdoeleinden. 


Onderwijs, een investering in 
de toekomst 

Het lijkt erop dat het onderwijs 
voor analoge en digitale elek- 
tronica kan gaan profiteren van 
simulatie-soflware. Gebruik 
van simulatoren voor het on- 
derwijs in de analoge elektroni- 
ca op enige MTS-en blijkt een 
sterke stimulans op de leerlin- 
gen uit te oefenen. Het systeem 
lijkt aan de individuele snelheid 
van de leerlingen tegemoet te 
komen en de kreativiteit bij het 
ontwerpen te bevorderen. Mo- 
gelijk dat de "harde” elektroni- 
ca daarvan kan profiteren. Toch 
is er nog grote zorg in de sektor 
elektronica over de te geringe 
instroom van leerlingen voor 
technisch kommerciële funk- 
ties. Vooral kleinere bedrijven 
hebben in het tussengebied van 
handel en techniek behoefte 
aan mensen die tegelijk met een 
gevoel voor marketing een ster- 
ke affiniteit met de techniek 
aan de dag leggen. 

(EA-1072) 

51 


elektuur 4-92 





(aduertenUe) 


AUDIO TRAFO’S 


voor elektrostatische luidsprekers. 

voor buizenversterkers van 40W en 100W. 

voor ringleidingen van <4 Q. 

voor 100V luidpreker systemen. 

voor mikrofoons, met mumetalen huis. 

voor max. +8dB mengpaneeluitgang, idem. 

voor max. +20dB studio lijnniveau, idem 


A 

f iMMy 1 

tJ [l\ 1 


Alle zijn uit voorraad leverbaar en van uitstekende kwaliteit 
Gratis dokumentatie aan te vragen bij 


AMPLIMOB. T a c«ooo 0S4C7A2024 

VDtwD'-nk««g 1 M9t DA OMm 



Powermeters 

Rohde & Schwarz biedt met haar leveringsprogramma 
een complete lijn spannings- en vermogensmeters voor 
diverse applicaties. Voor radiotelefoniemetingen op het 
gebied van vermogen en VSWR is bijvoorbeeld het type 
NAS ideaal geschikt. 


De NAS in één oogopslag: 

♦ Frequentie-bereiken van 
1 MHz tot 1000 MHz. 

♦ Vermogensbereik van 
10 mW tot 120 W. 


♦ Compact en snel. 

♦ Batterij-gevoed. 

♦ Hoge precisie. 

♦ Hoge EMC-immunrteit. 


<%> 

ROHDE & SCHWARZ 


Nieuwsgierig? Bel 03402 ■ 40900 of fax naar 03402 - 48122 
en vraag documentatie. 



HIFI-Luidsprekers 6 


Pagina's 112 
Formaat: 

30 x 21 cm 
Prijs 

f 16,25/Bfrs.336 


De HIFI-luidsprekers special is een 

begerenswaardige uitgave voor de audio- 
enthousiastelingen. De special staat boordevol 
informatie over o.a. 

- zelf een elektrostaat bouwen 

- filter-spoelen 

- spoelen goed toepassen 

- luidspreker parameters 

- test -CD’s 

- luidsprekers-zelfbouw-zaken in 
Nederland en België 


Verder worden in deze special HIFI- 
luidsprekers 6, zelfbouwontwerpen van o.a. 
de volgende merken/firma’s uitgebreid 
besproken en beschreven: 


Peerless Seas 

Audax Klaré 

Dynaudio Visaton 

Focal Vifa 


Speaker & Co 
Philips 
Scan-Speak 
Speakerland 


Bestellen 

voor Nederland: rechtstreeks bij Elektuur door het 
bedrag over te maken op 
gironummer 124.11.00 t.n.v. Elektuur 
B.V Beek (L) onder vermelding van 
HIFI-luidsprekers 6, of door de 
bestelkaart achterin het blad in te 
vullen en op te sturen Verzendkosten 
f 5,00 

voor België: Kluwer Technische Boeken N.V. WKB. 

Santvoortbeeklaan 21-23,2100 
Deurne - Antwerpen, Tel.: 03 - 36004 
(43) t/m (47) 


52 


elektuur 4 92 






1 


» 




Mechatronica zet de 
trend 


Bedrijfsleven en wetenschap maken technologie 
toepasbaar 

Iechnologic beschikbaar hebben is één, de beschikbare 
technologie optimaal benutten is nog heel iels anders. 
Vanuit deze centrale gedachte is besloten een groot 
tcchnologicpaviljocn in te richten op de tentoonstelling 
"Hel Instrument ’92”. Op deze manier kan hel 
Nederlandse bedrijfsleven snel, eenvoudig en doeltreffend 
kennis maken met de mogelijkheden van de hedendaagse 
informatietechniek. 


schappelijk clement wordt toe- 
gevoegd aan techniek. De me- 
chatronica pretendeert dat deze 
komhinatie rationeel kan wor- 
den aangepakt en dan lot resul- 
taat leidt. 

Verschillende bedrijven en in- 
stellingen hebben zich gespecia- 
liseerd in het ontwikkelen en 
loepassen van mechatronica- 
methodiek. Uit de resultaat- 
voorbeeldcn die zij laten zien 
op de tentoonstelling Het In- 
strument blijkt in hoeverre zij 
erin geslaagd zijn produkten 
en/of systemen te realiseren die 
zonder een methodische samen- 
werking tussen werktuigbouw- 
kundigen, elektronici en infor- 
matici niet tol stand waren ge- 
komen. De bedrijven die als 


In het technologiepaviljoen op 
de tentoonstelling "Het Instru- 
ment” laten bedrijven als FA- 
CE, Heynen, Industrial Auto- 
ntation Integrators, Keithley In- 
struments, Matrix Vision en Ve- 
ba Electronics tastbare 
mechatronica-komponenten 
zien. Actum Solutions, Betro- 
nic, Brüel & Kjaer en Multin 
Technology Group geven voor- 
beelden van software- 
hulpmiddelen, nodig om kom- 
ponenlen tol een systeem te ma- 
ken. 


kennis van techniek is altijd 
beperkt 

Met enige kennis van eikaars 
terrein blijken de werktuig- 
bouwkundigen. elektronici en 
informatici nog niet tot een op- 
timaal produkt of produktie- 


Mechatronica staat voor het 
optimaliseren van produktont- 
wikkcling en produktie- 
automatisering, waarbij meer- 
waarde kan worden bereikt 
door werktuigbouwkunde, 
elektronica en informatica met 
elkaar te kombineren. Achter 
deze fraaie woorden gaat een 
weerbarstige werkelijkheid 
schuil van vakspecialisten die 
elkaar niet goed begrijpen en 
vaak eikaars kennis niet of ver- 
keerd gebruiken. 

Om dit probleem te lijf te kun- 
nen gaan, moeten een aantal 
zaken de aandacht krijgen. 
Vanzelfsprekend moet er bij de 
specialisten enige primaire tech- 
nische kennis zijn van eikaars 
terrein. De werktuigbouwkun- 
dige behoeft geen elcktronicus 
te worden, maar hij moet wel 
enigszins weten wat er te koop 
is in de elektronica die voor 
hem van belang is. In de prak- 
tijk gaat het daarbij meestal om 
de komhinatie van sensoren, 
motoren en besturingselektro- 
nica. Deze tastbare 
mechatronica-komponenten 
zullen echter pas optimaal wer- 
ken als de juiste informatica- 
software daaraan is toegevoegd. 


die in het Mechatronica- 
paviljoen zijn vertegenwoor- 
digd, laten vaak kombinaties 
zien van bovengenoemde ele- 
menten. Dit geldt voor TNO- 
TPD, VII -Amsterdam, TU 
Delft, TU Eindhoven, Mecha- 
tronica Research Ccntre Twente, 
HBO Bcsturingstechniek en de 
Universitcit Utrecht. De vereni- 
ging voor fijnmechanische 
techniek NVFT en ioN (in- 
dustrieel ontwerpen Nederland) 
lonen sukscsvolle voorbeeld- 
produkten van hun lidbedrij- 
ven. 

De Innovatie Centra en MiToe 
(Micro Elektronica Toepassin- 
gen) bieden overheidssteun aan 
voor bedrijven die gebruik wil- 
len gaan maken van de nieuw 
ontwikkelde methodieken en 
technologieën. 


(EA- 107.1) 


De heer drs. J.G. Groeneveld, branche-manager industriële elek- 
tronica en industriële automatisering van ” Het Instrument”, 
denkt dat de expositie Mechatronica veel producenten een ande- 
re kijk zal geven op de ontwikkelingen in de moderne, geauto- 
matiseerde industrie. 


systeem te kunnen komen. Be- 
halve kennis van techniek, die 
altijd beperkt is, zijn ook werk- 
methodieken nodig om eikaars 
specialisme te benutten. Dit be- 
tekent dal er een gedragsweten- 


dienst verlenende ontwikkelaars 
deze methodiek laten zien zijn 
CCM, Ingenium, Mechatronics 
R&R, Multin Technology 
Group en Product Partners. 

De universitciten en instituten 




elektuur 4 92 


53 





( advertentie ) 



10,95 

Batterijlader voor 2 of 4 penlites. Met 
schakelaar voor normaal (14 uur) of snel 
(8 uur) laden. Per 2 batterijen wordt met 
een LED aangegeven of de nicad 
geladen wordt. Voorzien van netsnoer. 

Universeellader BL 159 

Art.nr. 599.9005 Fl. 13,50 

Voor penlite, baby- en monocel en voor 
9 Volt blok. Voorzien van testlamp en 
indikatielampjes en Nederlandse 
gebruiksaanwijzing. 

Nicadlader P010B 

Art.nr. 599.9006 Fl. 15,95 

Nicadlader voor 4 penlites 

Lader 1 6030 

Art.nr. 599.9009 Fl. 14,95 

Lader voor 9 Volt blokbatterij. 
Laadstroom lOmA. 


Professionele nicadlader 1 6062 

— w Art.nr. 599.9020 

Bto ^ Fl. 99,50 



Professionele 

ricnd 

optimale 

levensduur van de 

nicad's. De laadstroom 

stopt automatisch als de 
nicad vol is. Geschikt voor 1 tot 4 ronde 
akku’s en een 9 Volt blok. Deze diverse 
kunnen door elkaar geladen worden. 
Automatisch wordt de juiste laadstroom 
ingesteld. Na 14 uur schakelt het 
apparaat over op druppellading. Beveiligd 
tegen verkeerd aansluiten. 


Nicadlader BX 805 

Art.nr. 599.9022 Fl. 9,95 

Nicadlader op zonne-energie. Geschikt 
voor twee micro nicad's (model AAA). 

Nicadlader BX 806 

Art.nr. 599.9024 

Fl. 14,95 

Nicadlader op zonne 
energie. Geschikt 
voor vier penlite 
nicad's (model AA). 


Telec Distributors B V 

Wiltonstraa! 31 . 2722 NG Zoetermeer 

Tel. 079 42 26 1 1 . fax 079 42 56 25 




PARATUUR 

Da's niet gek zo uit 't rek! 


Laadapparaat BBL 12 

Art.nr. 599.9052 Fl. 65,00 

Als de BB 106, echter voor 12 Volt akku, 
eindschakelspanning is 13,8 Volt en laad 
stroom 400mA. 


Laadapparaat 

Art.nr. 599.9049 Fl. 109,50 

Laadapparaat, tafelmodel. 13.8V/1A. 

Laadapparaat BBL06 

Art.nr. 599.9050 Fl. 95,00 

Voor onderhoudsvrije loodakku 6 Volt. 
Lineair geregeld met een laadkurve 
verloop volgens DIN 41773. 
Uitgangsspanning bedraagt 2.3 Volt per 
cel. Deze spanning wordt elektronisch 
binnen 1% nauwkeurig geregeld. 
Laadstroom stopt als de spanning de 
juiste waarde heeft bereikt. (Voor 6 Volt 
akku dus 6,9 Volt). Laadstroom bedraagt 
500mA. LED controle aanduiding. 


Camcorder-lader BL 100 

Art.nr. 599.9060 Fl. 79,50 

Slaat automatisch af, wanneer de akku 
vol geladen is. Voor 6/7,2 en 9,6 Volt 
akkutypes (NiCd). Stroom 1,5 Amp. 
Laadstroom 0,35 Amp. 


V 


Vestigingen Telec Elektronica 

Groningen: Steentilstraat 36, 971 1 GN 
Tel. 050 - 14 16 16, fax. 050 - 14 24 13 
Eindhoven: Stratumsedijk 36, 561 1 NE 
Tel. 040- 12 84 85, fax. 040-12 29 35 


1 

n 

EJ 

LI 

El 


DISTRIBUTORS 1 


Speciale akku's voor draagbare video- 
apparatuur 

Een assortiment video battery packs 
waarmee ca. 90% van alle op de markt 
zijnde video apparatuur wordt uitgerust. 
Prima kwaliteit met lange levens- en 
bedrijfsduur en snelle oplaadcycli. Tot 
1 000 keer oplaadbaar, dus zeer 
economisch. 


599.8800 

V22 

6V 

1.6mAh 

Fl. 65,00 

599 8802 

V30 

6V 

1Ah 

Fl. 75,00 

599.8804 

V66 

6V 

1.9Ah 

Fl. 79,00 

599.8805 

V80 

7.2V 

1Ah 

Fl. 79,50 

599.8810 

V60 

9.6V 

1Ah 

Fl. 95,00 

599.8815 

V70 

9.6V 

1.7 Ah 

Fl. 99,00 

599.8820 

V20 

12V 

1.6Ah 

Fl. 119,50 

599.8825 

V12 

12V 

2Ah 

Fl. 99,50 


Wij leveren ook video akku's met hogere 
capaciteiten tot 2.4 Ahr. Bel voor meer 
informatie! 


Prijzen zi|n mkl BTW Aanbiedingen geldig t m 30 04 1 992 
Uitverkocht voorbehouden Minimum ordergrootte 
Dfl 25.00 Levenng volgens onze algemene voorwaarden 


t 


» 


54 


elektuur 4-92 









Deelnemers ”Het Instrument ’92” 


Sektor Industriële Automatisering 




Stand 

Deelnemer 

Stand 

Deelnemer 


A1000 

Salex Control BV 

B1000 

Compcontrol International BV 


A 1 01 0 

Envico Environment-Control BV 

B1010 

Klay BV. 


Al 020 

B.V. Bur. van Borselen 

BI 020 

Pyrotherm BV 


Al 030 

Vibo Electro BV. 

BI 030 

Proces & Milieu 


Al 040 

Geveke Werktuigbouw BV. 

BI 040 

Endress + Hauser BV 


Al 050 

Kulite Benelux BV, 

BI 050 

Schmeink techniek BV 


Al 060 

Blanken Controls 

BI 060 

Samson Regeltechniek BV. 


A1070 

Teesing Installatietechniek B.V. 

BI 070 

Tasseron's Handels- en Ing. Bureau 


Al 080 

Econosto N.V. 

BI 080 

ITE-De Gidts & Feldman 


Al 090 

Multi Instruments BV. 

BI 090 

Klvl/NIRIA 


Al 100 

Foxboro Nederland N.V. 

B1 100 

Meridian Instruments B.V. 


Al 1 10 

Intertec Instrumentation B.V. 

B1 120 

Intercontrol Arnhem 


Al 120 

Compudienst BV. 

B2000 

Scheaffer & Budenberg BV. 


Al 130 

Biomcs Instrument BV, 

82010 

Hartmann & Braun Nederland B.V. 


A2000 

Hollmda Process Aut. Serv. BV 

B2020 

Hartmann & Braun Nederland BV. 


A2010 

Thermo-Electra B.V. 

B2030 

Nivotherm BV. 


A2020 

Yokogawa Nederland B.V. 

B2040 

Hartmann & Braun Nederland BV 


A2040 

Modicon BV 

B2060 

Bronkhorst Hi-Tec Nederland BV. 


A2060 

Thermo Instrument Systems B.V. 

B2080 

Drager Nederland BV 


A3000 

Delft Instruments Gauging BV. 

B2100 

B & R Industrèle Automatisering BV 


A3020 

TMC Instruments 

B3000 

Cematic-Electric BV. 


A3040 

Moore Product Ca B.V. 

B3010 

Alcatel Nederland B.V. 

Cf nnrj 

A3060 

Electromach B.V. 

B3020 

BV. Intra Automation HTP 

oitino 

A3061 

Heynen BV 

B3030 

Amsterdam Valve & Fitting BV 

B7160 

A3063 

Keithley Instruments BV. 

B3035 

Buveco BV 

B7200 

A3064 

Mechatronica Research Centre Twente 

B3040 

Schiff Electronic BV. 


A3065 

MiToe 

B3050 

Ph. van Vugt |r. B.V. 

C 100 

A3065 

Veba Electronics 

B3060 

Mevo 

C 101 

A3066 

Betronic Hard- & Software BV 

B3080 

Fisher Controls B.V. 

C 102 

A3067 

Umversiteit Utrecht 

B3090 

Ingenieursburo Gommer B.V 

C 103 

A3068 

Hogeschool Eindhoven 

B3100 

Siemens Nerdeland N.V. 

C 104 

A4000 

Koenders Instruments BV 

B3120 

Kobold Instrumentatie BV 

C 105 

A4010 

Mera Benelux BV 

83 140 

Weidmüller B.V. 

C 106 

A4020 

ABB Industrie B.V. 

B4000 

Halters 

C 109 

A4040 

ABB Process Analytics BV. 

84010 

Van Putten Instruments BV 

C 111 

A4060 

Measure & Control Instruments 

B4020 

SattControl Benelux BV 

C 113 

A4081 

Multin Technology Group 

B4035 

Testoterm BV 

C 115 

A4082 

Stichting ION Poelman Partners 

B4040 

Bran + Luebbe BV 

C 200 

A4083 

Stichting ION Poelman Partners 

B4060 

Brinck HMT meettechniek 

C 202 

A4084 

Actum Solutions 

B4080 

Hitma BV 

C 204 

A4085 

TU Delft, beurskoórdinatie 

B4100 

Eurotherm Int. Benelux BV 

C 206 

A4086 

TU Delft, beurskoördinatie 

B4120 

Holland Elektronika 

C 208 

A4087 

Technische Umversiteit Eindhoven 

B4121 

Lismar Engineering BV 

C 210 

A4088 

FACE Industriële Automatisering 

B4122 

Holec Proiects B.V. 

C 300 

A5000 

Tech. Hand Bur. A. laumans BV 

B4123 

Promacon BV. 

C 301 

A5020 

Benelux Displays BV 

B4124 

Stork Ketels B.V. 

C 302 

A5040 

Matsushita Automation Contrl. Ben. BV. 

B4125 

Rense Instruments B.V. 

C 303 

A5060 

Hilkomij B.V. 

B4127 

Sensor Data B.V. 

C 304 

A5080 

Multitechmc B.V. 

B5000 

Mettler-Toledo B.V 

C 306 

A5101 

Tech. Physische Dienst TNO-TU 

B5010 

"A. de Jong T.H.” BV 

C 400 

A5102 

Industrial Automation Integrators 

B5020 

WeTe B.V. 

C 401 

A5103 

Matrix Vision 

B5040 

Negretti & Zambra Cont. BV. 

C 402 

A5104 

Ingemum Ingenieursbureau BV, 

B5060 

Transmark Observator BV 

C 406 

A5105 

NVFT, Ned Ver. voor Fijnmech, Techn 

B5080 

Honeywell BV. 

C 408 

A5106 

Brüel & Kjaer Nederland B.V. 

B5100 

Emba Techniek Groep NV 

C 500 

A5107 

Mechatronics 

B5120 

Small Processor Systems B.V. 

C 501 

A5108 

Innovatiecentrum Netwerk 

B6000 

Stichting Optel 

C 502 

A5109 

Vrije Umversiteit Amsterdam 

B6010 

TEC Keylard Weegschalen Ned. B.V. 

C 503 

A5110 

BV. Ontwikkelingsmaatschappij CCM 

B6020 

Handelsmïj. Mdller & Co, BV 

C 504 

A5111 

Product Partners 

B6030 

Penko Engineering B.V. 

C 505 

A6000 

Vierpool B.V 

B6040 

DOSCO B.V. 

C 506 

A6005 

M.T.L. BV. 

B6050 

Terwisga Ingenieursburo BV 

C 507 

A6010 

Legris B.V. 

B6060 

Carlo Gavazzi B.V. 

C 508 

A6020 

leica B.V. 

B6080 

Isotron Systems BV 

C 509 

A6030 

Arcobel BV 

B6100 

Heraeus BV. 

C 510 

A6040 

XOMOX International 

B6120 

Telemecamque B.V. 

C 511 

A6060 

Ing. Bur, BV Ir. 1. Hartogs 

B7000 

Tempcontrol Ind. Electr Prod. BV, 

C 512 

A6080 

Dresser Ind. Prod BV Masoneilan div. 

B7010 

Revere Transducers Europe B.V 

C 513 

A7000 

Schauten Instruments B.V. 

B7020 

Hofstad Vakpers B.V. 

C 514 

A7010 

GE Fanuc Automation Benelux B.V. 

B7030 

Stimag B.V. 

C 515 

A7020 

MSB metron Semiconductor Ben B.V. 

B7040 

Delta Controls Velsen BV 

C 600 

A7030 

Mechalectron BV 

B7050 

A.O. Instrurent BV. 

C 601 

A7040 

Ing Bureau Wittich & Visser BV 

B7060 

Servo Balans 

C 602 

A7050 

Intergraph Benelux BV 

B7070 

Henri Systems Holland BV 

C 603 

A7060 

P.I.V. Eldutronik B.V. 

B7080 

INCAA Computers BV 

C 603 1 

A7080 

Sony Nederland BV 

B7090 

Druck Nederland BV 

C 604 

A7100 

Turck BV. 

B7100 

Kane-May Benelux BV 

C 605 

A7120 

Terumeter BV. 

B7120 

CDS electronics BV. 

C 606 

A7140 

Factory Systems NV 

B7140 

B.L.W. Visser Tech. Handelsmii BV 

C 607 

A7160 

Versig BV. 

B7150 

Multihouse TSI B.V. 

C 608 





Deelnemer 

Pirot BV 

Heidenhain Nederland BV 

Rössel Nederland BV 
VEV Elektrotechnisch Vakonderwijs 
Rosemount Benelux BV 
Eriks BV 

Projecto Instrument Company BV 
KNF Verder Benelux BV 
Manotherm BV 
ProMment Verder BV 
Verder-Vleuten BV 
Rütter & Ca B.V. 

Veiligheidstechmek Nederland BV 
Interline Systems BV 
KWW Bèta BV 

Eerste Ned. Fabr v Manometers B.V 
Elmekanic BV 

Badotherm Proces Instrumentatie BV 
Ovmg-Diepeveen-Struycken BV 
Fischer & Porter BV 
Sentec Systems BV 
BV Regel- en Analysetechniek 
Jumo Meet- en Regeltechniek BV 
Eberle GmbFI 
Panametrics B.V 

Van Rietschoten en Houwens Z'dam B.V. 
Servomex BV 
Insitu Instruments BV 
Huikeshoven BV 
Landré-lntechmij B.V. 

Orbispehere Laboratories 
M&C Products BV. 

Imbema Sieger Polymetron B.V. 
AMS.Process Instruments BV 
Hobré Instruments BV. 

Innotech 

Nerderlands Meetinstituut N.V. 

Leybold B.V. 

Carl Schenk Mach. en Instr. BV 
Cito Benelux BV, 

UTS Testsysteme GmbH 
MKS Instruments Benelux 
Unomat Instrumenten BV 
DeMaCo Vacuumtechniek 
Applied Tech. Systems B.V. 
3B-engineermg BV 
MarinAssist B.V. 

Q-Pac Technology BV 
MSA Nederland B.V. 

Masonika BV. 

De Heer Techniek 
Elscolab Nederland BV 
UCAR Specialty Gases Nederland BV 
Zwick GmbH & Co. 

Hositrad Holland BV 
Technex B.V. 


elektuur 4-92 


55 



(advertentie) 



Augustmusstraat 84. 
6161 AM Geleen 
Fax 046 ■ 753909 

Tel. 046 - 755742 


EMCD 386-SX 16 MONO 


80386-SX, 16 MHz. Landmark 21 (2.0) 
2 MB ram, max 8MB On board < 
1 44 MB, 3.5” floppy disk drive 
40MB harddisk IDE 
2x serieel, lx parallel, lx game 
S. VGA kaart 512 KB 
(1024 x 768 x 16) 

VGA monochrome monitor 14" 
AT-keyboard met 101 toetsen (4; 
Muis en tekenprogramma 
Keuze uit desktop of minitower L 


Unieke spannings- en 
vermogensmeter 

De gecombineerde spannings- en vermogensmeter URV35 
van Rohde & Schwarz is een uniek universeel meet- 
instrument, dat zowel geschikt is voor service-doeleinden 
als voor precisiemetingen in laboratorium-omgeving. 

Voor vlotte uitlezing beschikt de URV35 over zowel een 
digitale display als een echte analoge aanwijzing. 

De URV35 in één oogopslag: 

♦ Spannings- en vermogens- ♦ Robuust, 
meting in een bereik van ♦ HF-Dicht. 

DC tot 26,5 GHz. ♦ Batterij gevoed of 

♦ Digitale/analoge uitlezing. netvoeding. 


■ 286, 20 MHz (LM 26) 1 MB, verder als bovenstaand 

■ 386-SX, 25 MHz (LM 33) 2MB, verder als bovenstaand 

■ 386, 40 MHz (LM 61) 4MB, verder als bovenstaand 

■ 486, 33 MHz (LM 110) 4 MB, verder als bovenstaand 

■ Color multiscan 1024 x 768, 0.28 dot meerprijs 

■ Andere configuraties zijn natuurlijk mogelijk 


Het Instrument 
standnr. E306 


Wilt u onze showroom bezichtigen, bel dan voor een afspraak 
Levering binnen 1 week onder rembours. 

EMCD geeft 1 jaar garantie 


Nieuwsgierig? Bel 03402 ■ 40900 of fax naar 03402 - 48122 
en vraag documentatie en de application note. 


Datasheetboek 4 

Nieuwe application notes 

Alle fabrikanten van geïntegreerde schakelingen leveren bij hun chips met alleen de eigenlijke 
gebruiksgegevens, in de vorm van datasheets, maar daarnaast ook concrete voorbeelden van 
toepassingen van die chips in volledige elektronische schakelingen: de zogenaamde application 
notes. Na een eerste verzameling, in Datasheetboek 3, biedt dit boek een selectie uit de nieuwe 
oogst Bij de keuze is gepoogd om een zo breed mogelijk spectrum van de electronica te 
bestrijken Er zijn meerdere toepassingen waarin standaard-techmeken en standaard-schakelmgen 
rond een bepaald type component worden opgesomd. Daarnaast is echter ook ruime aandacht 
besteed aan actuele onderwerpen zoals bijvoorbeeld een complete schakeling voor het ontvangen 
van digitaal geluid via de satelliet (NICAM) Ook de PC-gebruiker en de traditionele analoge 
toepassingen worden met vergeten. 

320 pagina's ƒ 49.50/Bfrs. 990 
ISBN 90-5381-008-0 
Formaat: 21 x 14 cm 




Meten in de electronica 

Tweede, herziene uitgave 

Voor het testen en controleren van allerlei elektronische en elektrotechnische schakelingen zijn 
bepaalde metingen noodzakelijk. Die metingen kunnen uiteraard met kant en klare, commercieel 
verkrijgbare apparatuur plaatsvinden. Dit boek biedt het alternatief van zelfbouw van meetappara- 
tuur Het bevat enige tientallen bouwontwerpen, die in de praktijk getest zijn Er zijn eenvoudige 
en goedkope maar ook duurdere, complexe professionele bouwprojecten Bij de meeste 
ontwerpen is een printontwerp afgedrukt, hetgeen de praktische realisatie vergemakkelijkt. Een 
greep uit de inhoud: functiegeneratoren: RC-meetbrug; Video/TV-meetapparatuur; AC/DC- 
spanmngsmeters; transistortesters; test-generatoren; luidspreker-impedantiemeter; 
draadnummertester 
288 pagina's ƒ 39,S0/Bfrs. 790 
ISBN 90-5318-007-2 
Formaat: 21 x 14 cm 


BESTELLEN 


rechtstreeks bij Elekluur door het bedrag over te maken oo gironummer 124 II OO 
t.nv. Elektuur bv Beek (LI of dooi de bestclkaart achterin het blad in te vullen en 
op te sturen 
Verzendkosten 1 5.00 

Kluwer Technische Boeken WK B Sant voort beek laan 21 23 

2100 Deurne Antwerpen, tel 03 36004 (43) t m l47i 

Onze boeken zijn ook verkrijgbaar bij boekhandel en elektronica speciaalzaak 


56 


elektuur 4-92 







Informatie 
over transistoreri 


aantrekkelijke 
aanbieding 
voor WEKA- 
abonnees 



Torbase en Torselect 2 software -pakketten met alle 
informatie over meer dan 1 2000 transistoren. 







Speciale aanbie- 
ding voor WEKA 
abonnees zie 
antwoord- ^ 
kaart. 


I edereen die met transistoren werl 
ken zoals specificaties en bijbehor 
zoveel transistoren dat alle gegev 
veroorzaakt veel zoekwerk in versch 
zich deze tijd en moeite nu besparen 
pakketten aan te schaffen. In één oo 
over transistoren. Verv< 
IQ' ■ technische specificaties 

op heldere wijze getooi 
■ I Jl door middel van deze 

unieke software- 
1 pakketten. 


Welke equivalenten en specificaties 
heeft een bepaalde transistor? 


Torbase is een unieke 
database 

Torbase is een uniek "Transistor 
1 )atabase Systeem" met specificaties en 
equivalenten van maar liefst 1 2000 
transistoren. 

Eenvoudige bediening 

I hoeft alleen maar het type- 
nummer van cle transistor in te voeren. 

I )aarna kunt u op uw scherm de speci- 
ficaties zien met de toepassingen. Wilt 
u vervolgens de gegevens van v en an- 
gels weten dan kunt u deze dooréén 

J^Ttrwititloi I I • U*iu 2* Utiv I Huidi« 1 Print 


druk op de knop opvragen. ( )ok hier- 
van worden de specificaties, toepas- 
singsgebieden en equivalenten w eer- 
gegeven. 

Volledig software-pakket 

Dit pakket bestaat uit de pro- 
grammatuur. de handleidingen een 
b< >ekje w aarin de transistoren zijn 
weergegev en. Ken zeer complete aan- 
bieding v oor slechts f99.- per pakket. 
Bovendien wordt u t maal per jaarop 
de lux >gte gehouden v an nieuw e relea- 
ses en uitbreidingen v an zowel het pro- 
ti ~ l - I I gramma als v an de database. 


2# Utrvwvtcr Data 
Oantlilor 2tO»t» 
t V4C*a Nt'N 

Aan* lult Int :AT 

VAcb na> :90 V 

Uca mam. .40 V 

Omt, mam. :5 U 

lc m. :0.M A 

P tol. : 0 .ï u 

Hf* :i90 MN 

Hf» b la* O 002 A 

la Oor vanoor :BC) 17 
2o Uot van«r< 2N-.il» 


ÜRBfiSL 



ÜlliL 


_rm3e 


Dit kost u slechts f i9.-. 
Prijzen inch BTW. excl. 
verzendkosten. 


\ti bellieren ran hel type 
transistor krijgt n deei/m 
t alenten en speci/h alies 






Deelnemers ”Het Instrument ’92” 




Sektor Industriële Automatisering 


Stand 

Deelnemer 

Stand 

Deelnemer 

C 610 

Tech. lm- en Export J.L. Bienfait 

D 201 

Conovalve BV 

C 612 

AMSLER Otto Wolpert-Werke GmbH 

D 202 

Keystone Sales Division 

C 700 

Carltech 

D 203 

Minolta Camera Benelux BV. 

C 701 

Applied Process Technology IAPT) BV. 

D 204 

IBM Nederland N.V. 

C 702 

Spruyt-Utrecht 

D 205 

Multitromcs 

C 703 

Salm en Kipp Industrial BV 

D 206 

Omron Electronics B V 

C 704 

Site Service Benelux 

D 207 

Instromet BV. 

C 705 

Tradinco Instruments 

D 208 

Elmeq Nederland BV 

C 706 

Tech. Handelburo Minerva 

D 209 

Instrucal BV. 



D 210 

Marcotec BV. 

D 101 

Hilltronic 

0 212 

Ouranmatic BV. 

D 102 

Inacom Instruments BV. 

D 214 

Neles-Jamesbury BV. 

0 103 

Isoper Automation Services B.V. 

0 300 

Vega Industriële Automatisering 

D 103 1 

Moore Industries Europe Ine. 

D 301 

Istec International BV, 

D 104 

Eckardt-Nederland 

D 302 

Telerex Nederland BV. 

D 105 

T.P.A. Systems BV. 

D 303 

HAS Automation Systems BV. 

D 106 

Stichting Nieuw Ondernemen (NIONI 

D 304 

Doedijns BV. 

D 107 

N.V. KEMA 

D 305 

Roell Prüffsysteme GmbH 

D 108 

Acal Auriema 

D 306 

Valmet Automation B.V. 

D 109 

Hydrochemie-Conhag BV 

D 308 

Vector Aandrijftechmek BV 

D 110 

Landis & Gyr B.V. 

D 310 

Bürkert-Contromatic BV. 

D 112 

Bakke & Co. BV., Handel, en Ing. buro 

D 312 

Tech. Bureau Persenaire B.V. 

D 114 

Geveke Electronics BV 

D 400 

Camille Bauer Meetinstrumenten B.V. 

D 116 

Thermo Electric Internationaal 

D 401 

Rolar Software Systems B.V 

D 118 

Asco Controls BV. 

D 404 

Technische Maatschappij Bergmann B.V. 

D 120 

Pilz Nederland 

D 405 

Meetpapier BV. 

D 200 

Erwin Sick BV Optik-Eiektronik 

D 406 

Pepperl 4 Fuchs BV. 



Stand Deelnemer 

D 407 Van Rohr Engineering BV. 

0 408 A.I.M.S NDT BV. 

D 410 Pedak 

D412 Rota- Den Boer BV. 

D 414 Euro-Fima Secretariaat 


Sektor 

Industriële Elektronica 





Stand 

Deelnemer 

Stand 

Deelnemer 

Stand 

Deelnemer 

E 100 

AE Sensors BV. 

E 600 

Brands BV. 

F4040 

Dépex BV 

E 101 

Alphatron Professional Comp. BV 

E 601 

CN. Rood BV 

F4060 

Brüel & Kjaer Nederland BV 

E 102 

EAO Figroen 

E 602 

Ankersmit Nederland B.V. 

F4080 

Hoffmann Internationaal BV 

E 103 

Leuveco BV. 

E 604 

A.E.M.I. Nederland BV. 

F4100 

Inducom Systems BV 

E 104 

BV. Fotometaal 

E 606 

Heynen BV 

F 5000 

Servotronic Nederland 

E 105 

Van Rei|ssen Elektronika BV, 

F1000 

Radiall Nerderland BV 

F5010 

Techn. Hand. en Adv bur A.J. Klem 

E 106 

Richard Hirschmann Electr Ned 

F1010 

Romex BV. 

F5015 

Vogels Industrial 

E 107 

Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlab. 

F 1020 

Kluwer Technische Tijdschriften BV 

F5020 

Kipp & Zonen Delft BV. 

E 108 

Esmeijer BV. 

F 1030 

National Instruments Netherland B.V. 

F 5030 

Electro Rent Europe BV 

E 109 

Burr Brown Internationaal BV. 

F 1040 

Techni Meubel BV. 

F5040 

Peekei Instruments BV 

E 110 1 

A.C.S. BV. 

F 1050 

PEP Modular Computers Benelux 

F 5050 

Phaser Electronics B.V. 

E 110.2 

TPC Electronics BV. 

F 1060 

Dalcon Dullaert B.V. 

F 5060 

Wandel & Goltermann BV. 

E 111 

N.V De Naamplaat 

F1070 

Feteris BV, 

F 5080 

Vogel's Industrial 

E 112 

Handeling Isolectra BV. 

F 1080 

Visolux Holland B.V. 

F5100 

Newport Electronics B.V. 

E 113 

Imphy Benelux BV. 

F1100 

Post Electronics 

F5120 

Micro-Key BV. 

E 115 

I K -Handel BV, 

F1110 

Marconi Instrumenten 

F 6000 

Euro Electronic Rent Benelux BV 

E 200 

Saft Nife BV, 

F1120 

Bercom BV. 

F6005 

Misset Uitgeversmaatschappii 

E 201 

Capable BV. 

F2000 

E.E.M.C. B.V. 

F6010 

LeCroy B.V. 

E 202 

Radikor Electronics BV. 

F2005 

Ohmtronics B.V. 

F6020 

Keithley Instruments B.V. 

E 203 

Amroh BV 

F2010 

Ridiar/Brema V.O.F. 

F6030 

Anru BV. 

E 204 

Rotera Holland B.V. 

F2020 

Tekelec Airtronic B.V. 

F6040 

Computer Engineering Roosendaal B.V. 

E 206 

Cito Benelux B.V. 

F 2030 

VNU Business Publications 

F 60 50 

CEF Safety Systems B.V. 

E 208 

Te Lintelo Systems BV. 

F2040 

B.V. Tehages 

F 6060 

I.T.S. Electrotechniek B.V, 

E 210 

Vitronic Holding B.V. 

F2050 

Landré-lntechmij BV. 

F6070 

Aerowave B.V. 

E 212 

Comtest Instrumentation B.V. 

F2060 

Weld-Equip Sales B.V. 

F6080 

NITEK techno-Systems BV 

E 301 

Landman Techn, Agenturen B B, 

F2080 

D|ie-Roederstem BV. 



E 302 

Koning en Hartman BV. 

F2100 

Holland Elektronika 

K100.11 

Amerikaanse ambassade 

E 304 1 

SIM Holland B.V. 

F2102 

Nieaf-Smitt BV. 

K 101 

Retsch B V. 

E 304 2 

Introcom 

F2102 

Philips Novatronics 

K 102 

Sanyo Gallenkamp BV 

E 306 

Rohde & Schwartz Nederland B.V. 

F2103 

Ripa S.M.T. Center BV 

K 103 

Louwers Hapert BV 

E 308 

Klaasmg Electronics BV 

F2104 

Markam BV. 



E 310 

Digitap Benelux B.V. 

F2105 

Protonic Hoorn BV. 



E 400 

Mulder-Hardenberg BV. 

F2106 

Taskmg B.V. 



E 402 

Tritec Benelux BV. 

F2107 

Philips Electronic Design & Tools 



E 404 

Tektronix Holland BV. 

F2108 

El-Contronic 



E 406 

ABB Componenten BV. 

F2109 

Prior Weegtechniek 



E 408 

Danielson Nederland BV. 

F2110 

W&S Benelux BV 



E 409 

Eurolectron BV. 

F2111 

belpa BV. Transformatorenfabriek 



E 500 

Nijkerk Elektronika BV. 

F 3000 

Air Parts International BV 



E 501 

Nijkerk Elektronika BV 

F3010 

Calpe BV. 



E 502 

Hewlett-Packard Nederland BV. 

F3020 

Optilas BV. 



E 503 

Helmut Fischer Meettechniek BV. 

F3030 

AMP Holland BV. 



E 504 

Philips Nederiand N.V. 

F 3060 

Spectra Physics BV 



E 505 

Simac Electronics BV 

F4000 

PTT Contest B.V. 



E 507 

Simac CSI BV 

F4020 

Vandentempel B.V. 




elektuur 4 92 


61 




(advertentie I 


HAMAKA ELECTRONICS 

Postbus 73 7460 AB Rijsssn Tsl. 05480-13542 Fax. 05480-21080 


MAINBOAKDS : IDE HDD/FDD Contr . +2ser , lpar , lga*e 59.00 


80286-12 120.00 IDE HDD controllsr voor XT 79.00 
80286-20 185.00 FLOPPY DR I VES/HARDDI SKDR I VES : 

80386SX-25 410.00 Chinon 3.5" 1.44MB 118.00 
80386-25 695.00 Chinon 5.25" 1.2MB 135.00 
80386-40/64 845.00 KALOK 100MB/18aS 595.00 
VIDEOKAARTEN: BEHUIZING: 

VGA 256K 85.00 Desktop 200W PSU 169.50 
VGA 512K 129.00 Minitower 200W PSU 169.50 
VGA 1M 219.00 Big Tower 230W PSU 265.00 
Hsrculss 33.75 DIVERSEN: 

MODEMKAART 159.00 PALFAX faxmachine 685.00 
Pax/modem 269.00 Supsr VGA monitor Kleur 14" 625.00 


PC-SYSTEMEN: Mini towsr, 40MB HDD, 3.5" FDD. herc.vid., Keyboard. 
80286-1 2- 1MB 1095.00 80386SX-25-1MB 1398.00 80386-33-2MB 1995.00 
80286-20-1MB 1165.00 80386-25 2MB 1795.00 80486-33-4MB 3325.00 

Prilzen ziln axel. BTW. Complete lijst wordt op aanvraag tosge- 
zonden. Wij leveren onder rembours, boven f 300.- franKo. 


m 


MUCO AMSTERDAM BV 


Bilderdijkstraat 116-118 
1053 KZ Amsterdam 

Tel: 020 - 6183781 Fax: 020 - 6182797 


Ontwikkeling en produktie van geavanceerde elektronica 

Wi) bieden U de volgende service : 

Wij leveren o.a. de volgende merKen : 

■ Print service ( 24 uur ) 

' Frontplaat servive ( 24 uur 1 

' Speciaal kabel service l 24 uur 1 
‘ Kristal slijp service 
' Transformator wikkel service 
' Plaatwerk service en Screenwerk 
• Technische advies en Cad Cam 
' Verzorgen van onderdeelpaketten 

Hl LO Varta . Bourns. Pantec. 3M 
Hirschmann. Piher Souriau Binder 
ILP. Okw MIC Philips Melex. Allai. 
Amphenol Radiall Velleman Weller 
Kontakt.Ersa.Vero. Pope ELV RM 
Belui om Lumberg Neulnk Siemens 
Seno Kobe Yuasa Monacor Oplo 
Testlab Soundlab Roland Brother 


KAAK S Printservice 

Voor al uw Elektronika printen 

* Enkelzijdig 

* Dubbelzijdig 

* Vertind 

* Geboord 

* 24 uur service 

Bel vrijblijvend voor prijsopgaaf! 

Voltastraat 51 7006 RT Doetinchem 
Tel: 08340-62539 Fax: 08340-62782 


VAEL ELECTRONICS bvba 

Nieuwstraat 153-155 
9100 Sint-Niklaas 

Electronica componenten 

Fluke, Philips & Kew meetapparaten 
Weller soldeermateriaal 
Visaton luidsprekers 
Velleman kit's 
Computers TWINHEAD 
Computer-toe behoren 
Printers & linten Epson 
RAACO opbergsystemen 
VARTA batterijen (grossier) 

Exclusief : Glaszekeringen PUSCHEL 
5x20-F i T / 6 , 3x32-F. 

Tel. 03/777.44.61 Fax. 03/766.08.71 





V 



MAVERG NV 


Voetweg Eine, 2 
B 9700 Oudenaarde 
Tel. 055/31 37 37 
Fax 055/31 43 99 


87C 751-752 PROGRAMMER 

Alle beveiligingsfuncties zijn programmeerbaar ! 
Bestuurbaar vanuit Uw PC via een seriële poort. 

Prijs 8.495,- BF (472, -Hf!) 


METAI ONTWIKKELINGSSYSTEEM voor microcontrollers en microprocessoren 


omvat: 

• ASSEMBLER, DEBUGGER. EDITOR, 
LINKER. LOADER, BIBLIOTHEEK 
EN UTILITIES voor 


1805 

32010 

320C25 

3870 

6303 

6404 

64180 

6502 

65C02 

65C816 

6800 

68000 

6804 

6805 

6809 

68HCH 

7000 

7500A 

7500B 

75104 

7554 

77C82 

77P20 

7800 

7806 

78320 

783XX 

801% 

80286 

8041 

8048 

8051 

8080 

8085 

80% 


80C166 

9995 

COP400 

COP440 

COP800 

H8 

H8330 

HMCS400 

M740 

M7700 

PACE 


PIC16C50 

CAMP 

SIËRRA 

ST6 

ST9 

SUPER8 

TMS370 

V25 

ZB 

Z80 

80537 



Prijs : 23.950,- (1.344,- Hf I) 'v Tezamen als één pakket 

Evena|s I (assembler, disassembler 

• een DISASSEMBLER voor al deze processoren Prijs : 19.950,- (1.119,- Hft) > en een standaard emulator) 

voor slechts : 

• een processoronafhankelijke EMULATOR Prijs : 18.450,- (1.035,- Hfl) • 57.950,- (3.250,- Hfl) 

Deze op ASIC technologie gebaseerde Emulator kan Uw code (met de door U gebruikte labels) stap voor stap doorlopen, breekpunten zetten, 
data opvragen enz. . 

AANDACHT !!! Alle updates zijn gratis. U hoeft er slechts om te vragen 

Deze prijzen zijn afhankelijk van de koersen op de wisselmarkten en kunnen zonder verwittiging gewi|zigd worden. 

Deze prijzen zijn exclusie! B T W en vervoerskosten 

• BINNENKORT : CYSTAR 

Alle functies van een logic analyzer gekoppeld aan Uw ontwikkelsysteem. tot 64K tracé buffer, tnggeren op een 48-bit patroon, 
timestamp met 50 ns resolutie, enz. ... 


7- METAi verdeler voor Nederland : TEXIM Electronics B.V. 

Postbus 172, 7482 AD Haaksbergen - Tel. 05427-33333 - Fax. 05427-33888 


62 


elektuur 4-92 









HET INSTRUMENT S 


elek mmt 


JAARB EURS UTRECHT 

MAANDAG 6 APRIL T/M VRIJDAG 10 APRIL 1992 


HOOFDINDELINO: 

L INDUSTRIËLE ELEKTRONICA 
L INDUSTRIËLE AUTOMATISERING 
1» LABORATORIUM TECHNOLOGIE 


Organisatie: 

Vereniging Federatie Het Instrument 
Postbus 152. 3760 AO Soest 
Telefoon (02155) 18204 
Telefax (02156)23730 


Uniforme standbouw 
MEYSON 

Postbus 31004, 1003 CA Amsterdam 
Telefoon (020)6315431 
Telefax (020)6314454 



JULIANAHAL 



elektuur 4-92 


63 



icrr 



ELEKJÏW, 


JAARBEURS UTRECHT 

MAAN DAG 6 APRI L T/M VRIJDA G 10 APRIL 1992 


HOOFDINDELING: 

L. INDUSTRIËLE ELEKTRONICA 
II INDUSTRIËLE AUTOMATISERING 
U LABORATORIUM TECHNOLOGIE 


Organisatie: 

Vereniging Federatie Met Instrument 
Postbus 152, 3750 AD Soest 
Telefoon (02155) 18204 
Telefax (02155) 23739 


Uniforme standbouw: 

MEYSON 

Postbus 31004, 1003 CA Amsterdam 
Telefoon (020) 6315431 
Telefax (020) 6314454 


ÜHETINSHIUMENT'92 


BERNHARDHAL 3 BERNHARDHAL 2 BERNHARDHAL 1 










(.ulvertenttet 


ONMISBAAR ONDERDEEL 
VOOR ELKE HOBBYIST. 



Na hel bekijken van de katalogus van C onrad Electronic 
beginnen de handen van elke hobbyist te jeuken. Maar 
liefst 680 pagina's staan vol met fascinerende techniek 
en interessante vaktips. Haal daarom deze supperdikke 
katalogus in huis. Vul de bon in of bel: 053 ■ 28 20 00. 

SPECIALE AANBIEDING! 

LCD-Digitale-Multimeter 3650 

+ software t.w.v. f 29,50 gratis 

• Setiele RS 232 interfo<e 

• 41 Punts Boigioph 

• Geheugenploolsen vooi vijl meetwaarden 

• Zoom meetwaarden vergroot weergeven via de computei 

• Dolohold/min ma» geheugen 




• 3,5 cijferig LCD aanduider • 41 punts Bargraph aan 
duider • Ma*, ingongsstroom 20 A DC/AC • Ma* 
ingangsspanning 1000 V 0C. 750 V AC • 1 -2 meelcy 
clussen pet rek • Automatische systeemtest bij in 
schokeling • Auto Power Off • Data Hold/Min. Mo* 
waardegeheugen • Tronsislorlest • Kapaciteilsmeling 

• Weerstondsmeting • Geïntegreerde Logictester • Meet 
waardegeheugen voor vijf waordes • Seriële RS 232 
interface voor aansluiting aan de P( • Zoom lunktie bij 
bedrijf met de RS 232 interface • Akoestische waar 
schuwingstoon bij meetwaarde overschrijding en ver 
keerd gekozen meetbereik • Galvanische scheiding van 
de interfoces met de optocoupler Bestnr. 10 00 2-16 

per stuk 1 99,- v.a. 3 st. a 1 84,- 

Het grootste electronica 
postorderbedrijf in Europa! 


CO n RAD 

e LE CTR O n I c 


\A,r oni c 

Wereld '92 


Bestel nu 
de nieuwe 

CONRAD 




katalogus 




llMtrMKa M ttthmtk voor 

tlwii • 

• • 

tfl irnan • HeioQNKkMlKtnaÉ 

. . r 


iet* matrem* 

• • 

• • ' > •• 


MMttMNMM 


•H ftMp 
bou«*MoK»r 


• 

• » y. 

• V’ Mi ’•> 


KomiiwiAatw, Cl 

• h 

• B '« 'arte-., v.iw 

• MmNÉM 


Comfwtw 

• " '* • ■ '• 
Arno: Atow ( 64 


» 'v, Min • 

. 


• Vi.w^ikkftten 

• m ■ w» i ■ n n 

. 


Miwiom • UimptMn rhcssrt 
Mc.’«kf*Mtt(x>»c 


• HpniMnMi 


HANDIGE HOBBYISTEN VULLEN NU DEZE BON IN! 


Bij bestelling von de digitale multimeter ontvangt u de katalogus gratis (SVP de bon volledig invullen en opsluren in 
een envelop, dit maakt een snelle afhandeling van uw bestelling mogeiijk). 

J Q Ik bestel hierbij de multimeter en ontvang de katalogus gratis. AANTAL: 

Ja Ik wil graag de katalogus ontvangen (f 5,- + f 3,50 verzendkosten), 

ik heb echter geen belangstelling voor de multimeter. AANTAL: 

Hel door mij te betalen bedrag is F 

Hierbij machtig ik u eenmalig om bovensloand bedrog plus verzendkosten von mijn Bonk/Giro af te schrijven 
Ik betaal per bank giro 

rembours 


Noom 

Strool/Wsnummer 
Postcode woonplaats 
Handtekening 


Voornoom 


Conrad Electronic Ned. BV Postbus 12 7500 AA Enschede 

Tel.: 053 - 28 20 00 Fax: 053 - 28 30 75 


Stuur de bon naor (onrad Electronic Antwoordnummer 1001. 7500 VB Enschede tel 053 28 20 00 Boekelo tpostcegel >s nwt nodig) 


elektuur 4-92 


65 








(advertentie) 



Speuren met de metaaldetector 

achtergronden - zelfbouw • zoektechniek 

Speuren mol dc metaaldetector in een fascinerende hobby, waar meer achter Mcckt dan men op hei eerste gezicht 
/ou verwachten. In du hoek maakt de le/er kennis met de verschillende elektronische zoekmethoden en wotxlt 
beschreven welk type detector voor welke toepassingen het beste geschikt is. 

I>at maakt de keuze van een kant en klaar apparaat een stuk eenvoudiger 

V<mr de zelfbouwer worden een aantal ontwerpen met print beschreven Vanzelfsprekend heeft men daarbij ook dc 
keuze uu verschillende zoekmethoden. 

IX' praktijk, de jacht op bodemschatten, wordt uitvoerig beschreven vanaf voorbereiding via wettelijkc regelingen lot 

de reiniging en beoordeling van de vondsten. IX- vele tips en truuks maken dit boek zowel voor dc beginnende als 

de ervaren jreasure hunter" interessant 

224 pagina's / 34.50/B frs 690 

ISBN 90 5381006 4 

Kirnia.il 21 x 14 cm 


PC troublcshooting 

lokaliseren en herstellen van defekten 

Du bock biedt een helpende hand bij het lokaliseren en herstellen van in dc praktijk veel voorkomende defekten in 
\ 1 AT en AT 386 computers Dc auteurs beschrijven zonder een overmaat aan technische termen wat men zelf 
kan doen wanneer een computer er de brui aan heeft gegeven Niet alleen voor dc professionele PC gebruiker maar 
(vooral) voor beginners en hobbycompu leraars. Enkele van dc ontwerpen die in dit hoek behandeld worden: 

■ de onderdelen van een PC 

■ onderhoud van de IK 

■ gericht fouten zoeken 

Er is geen vakgerichte vooropleiding nodig om de inhoud van dit hoek te kunnen begrijpen. Technische details 

worden slechts waar nodig, en dan alleen op een voor iedereen gebruikelijke manier behandeld. Ook professionele 

computergebruikers voor w ie een absolute betrouw baarheid van tic PC van belang is. v inden in dit back talrijke 

nuttige tips om een "gecrashte" computer weer tot leven te wekken 

Informatieve lektuur zowel voor de beginnende als voor dc meest ervaren PC gebruiker 

200 pagina's ƒ 34.50/Bfrs. 690 

ISBN 90-5381 00408 

formaat: 23,5 x 17 cm 


BESTELLEN voor Nederland rechtstreeks bi| Elektuur door het bedrag over te maken op gironummer 124.11,00 

I n.v. Elektuur b.v. Boek (L). of door de bestolkaart achterin het blad in te vullen en 
op te sturen 
Verzendkosten t 5,00 

voor Belgie Kluwer Technische Boeken WK B. Santvoortbooklaan 21 23. 

2100 Deurne Antwerpen, tel :03 36004 (43) t:m 147) 

Onze boeken zijn ook verkrijgbaar bij boekhandel en elektronica speciaalzaak 


AD-DA-Omzetters 

basiskennis 

experimenten toepassingen 

Wie een computerberoepsmatig of 
privé wil gebruiken om te meten, re- 
gelen en besturen, of om analoge ge- 
gevens over lange afstanden te 
verplaatsen, kan niet buiten AD- en 
DA-omzetters. De keuze van de com- 
puter, een goedkope homecomputer 
of een kompatibele PC. is daarbij niet 
van belang. In het eerste deel wordt 
de werking van de verschillende ty- 
pen AD en DA omzetters uitgelegd. 
Daarbij komen niet alleen omzetters 
voor stroom en spanning aan de orde, maar ook omzetters voor me 
chamsche grootheden (toerental, hoeken, afstandl en elektrische 
grootheden (weerstand, kapaciteit, induktiviteit, frekwentie). De ver 
schillende omzetmethodes worden geïllustreerd met voorbeelden van 
industrieel toegepaste omzetters of penpheriechips In het tweede deel 
wordt de theorie verder uitgediept en verduidelijkt met experimentele 
schakelingen, zodat de lezer ook vanuit de praktijk vertrouwd raakt met 
AD DA omzetters Dankzij enkele Basic-programma's kunnen de expe 
nmentele schakelingen samenwerken met een computer In het derde 
en laatste deel tenslotte zijn praktische en geteste schakelingen voor 
de nabouw beschreven, waarvan een aantal met print-lay-out 
320 pagina's f 49.50’Bfrs. 990 
ISBN 90-5381 014 5 
Formaat: 23.5 x 17 cm 


AD -/DA- 
omzetters 



BESTELLEN: 


voor Nederland 


voor Belgie 


rechtstreeks bij Elektuur door het bedrag 

over te maken op gironummer 124 11 00 

t n V Elektuur bv Beek lU 

of door de bestelkaart achterin het blad n 

te vullen en op te sturen 

Verzendkosten f 5.00 

bij Kluwer Technische Boeken. Santvoort 

beek laan 21 23. 2100 Deurne Antwerpen 

tel 03 36004 (43l t m (47! 



Verzamel uw komplete Elektuur-jaargang in deze zeer 
praktische naaldband. 

Het handige naald-inbindsysteem staat garant voor 
een gemakkelijke en praktische opbergwijze van uw 
Elektuur-jaargang. 

En dat voor slechts f 14,00/Bfrs. 276. 


Bestellen 

Gebruik voor het bestellen de bestelkaart achterin het blad 
Verzendkosten f 5.00 Bfrs 99 

De naaldbanden worden geleverd met transparante laartalsbckers 


66 


elektuur 4-92 


Noviteiten- 

overzicht 

Zoals altijd hebben de 
exposanten alles in het werk 
gesteld om de vele duizenden 
bezoekers van de 
tentoonstelling "Met Instru- 
ment '92" die in de periode 
van 6 tot en met 10 april in 
de Utrechtse Jaarheurs-hallen 
wordt gehouden, Ie 
overstelpen met noviteiten en 
trendsettende vernieuwingen. 

In dit overzicht zijn noviteiten 
van een groot aantal 
exposanten in de sektoren 
Industriële Automatisering en 
Industriële Klektronica 
opgenomen. Het overzicht is 
natuurlijk niet volledig; een 
bezoek aan deze beurs zal de 
ontbrekende informatie zeker 
aanvullen. 

Amroh (E203) is als vertegen- 
woordiger van onder andere 
Nippon Chemicon op de beurs 
te vinden. Nippon Chemicon is 
de oudste Japanse fabrikant 
van hoogwaardige elektrolyti- 
sche kondensatoren. In het leve- 
ringsprogramma zitten naast de 
standaard axiale en radiale 
komponenten ook miniatuur- 
typen, long-lilë-typen, lage-im- 
pedantie-elko’s, bipolaire elko’s 
en tenslotte de SMD-versies van 
deze komponenten. 

Audio Components toont op 
zijn stand audio-meetappara- 
tuur van de Duitse firma Kem- 
sonic. Deze apparatuur is ge- 
woonlijk door middel van een 
RS-232-interface verbonden 
met een Atari ST. De besturing 
vindt plaats via software die op 
deze computer draait. Ook 
hulpmiddelen die bij deze me- 
tingen nodig zijn, zoals meet- 
mikrofoons en versterkers wor- 
den getoond. 



Barcol-air B.V. introduceert 
haar programma Axiom Smart- 
Reader dataloggers en de Axi- 
om 203 CO:-logger. De Smart- 
Readers hebben de mogelijk- 
heid om met een PC te kommu- 
niceren via een RS-232-inter- 
face. De Smart Reader datalog- 
gers zijn in 8 verschillende uit- 
voeringen leverbaar en kunnen 
onder meer temperatuur, rela- 
tieve vochtigheid, pulsen, lucht- 
druk en processignalen registre- 
ren. 


Belpa B.V. <1-21 1 1 ) Transforma- 
toren fabriek zal een groot aan- 
tal nieuwe transformatoren to- 
nen die voldoen aan verschillen- 
de nationale (NEN), Europese 
(CEE) en internationale (IEC) 
normen. Veel van de getoonde 
produkten zijn speciaal ontwik- 
keld voor gebruik in medische 
apparatuur. Belpa levert zowel 
ringkern- als de meer tradi- 
tionele blikpakket-transforma- 
toren. In een aantal gevallen 
blijkt namelijk de hogere prijs 
van de ringkern-transformato- 
ren niet op te wegen legen de 
technische voordelen. 

Burr-Bruwn International 
(E 109) toont een uitgebreide 
verzameling lineaire kompo- 
nenten, waaronder een nieuwe 
serie Ultra High Speed produk- 
ten. Deze komponenten (OTA’s, 
OPAMP’s, buffers en schake- 
laars) komen van pas in tal van 
disciplines waar high speed 
data-processing van groot be- 
lang is. Hierbij valt te denken 
aan HDTV en radar. 



Computer Engineering Roosen- 
daal B.V. (E6040) biedt de be- 
zoeker een kompleet program- 
ma meet- en testsystemen die in 
en om de MSDOS-PC gebruikt 
worden. Een nieuw produkt is 
de PC-Labcard, een 14-bits mo- 
dulaire meet kaart voor de PC- 
bus. De kaart is voorzien van 
een 14-bits A/D-omzetter die 
16 differentiële ingangen aan- 
kan en deze met maximaal 
100 kHz bemonstert. Afhanke- 
lijk van de toepassing kan de 
kaart van een aantal uitbreidin- 
gen voorzien worden. 



Comtest Instrumentation B.V. 

(E2I2) laat de beursbezoeker 
onder andere kennis maken 
meet- en simulatie-apparatuur 
voor het uitvoeren van metin- 
gen op het gebied van EMC en 
EMI. Zo’n meetinstrument is 
de nieuwe en handzame Keytek 
ESD-simulator, model Minizap 
MZ15-EC. Fabrikant Keytek 
loopt voorop bij de implemen- 
tatie van de nieuwste IEC- 
voorschriften. Ook toont Com- 


test een nieuwe reeks Keypad- 
voedingen die eenvoudig te be- 
dienen zijn via een toetsenbord 
op het front paneel of via de 
standaard RS-232-bus. 

Eumlectrun B.V. (E408) presen- 
teert op Het Instrument onder 
meer test mallen en testadapters 
voor print-systemen van het 
Engelse bedrijf Peak Pro- 
duction. Nieuw zijn de ana- 
statische testmallen, de univer- 
sele cassette-fixture voor het 
testen van grote aantallen prin- 
ten in kleine series en een kom- 
plete telefoontester voor het 
testen van telefoontoestellen. 

Hartmann & Braun Nederland 
B.V. (B2010) komt met een 
nieuwe trend-aanw'ijzer: de Da- 
tavis A. Dit kompaktc apparaat 
biedt de gebruiker op een groot 
display veel informatie. Tot nu 
toe was dat alleen met een kom- 
binatie van meetinstrumenten 
mogelijk. Vier analoge ingangs- 
signalen worden op het LC- 
display, overeenkomstig de 
wens van de gebruiker weerge- 
geven, en wel in de vorm van 
staafdiagrammen. 

Honcywell (B5080) toont op 
Het Instrument de Enhanced 
Micro TDC3000, een volledig 
nieuw hardware-koncept van 
zijn kleine gedistribueerde pro- 
cesregelsysteem. Nieuw bij deze 
enhanced-versie is in het hard- 
ware-ontwerp waardoor grotere 
flexibiliteit en kapacitcit gega- 
randeerd zijn. 

Inducom Systems (F4100) in- 
troduceert een intelligente DC- 
motorcontroller-module (M- 
311). Deze module borduurt 
voort op het I/O-koncept voor 
de VME-bus. De kompakte mo- 
dule bevat een komplete intelli- 
gente servo-controller voor één 
as, inklusief encoder-interface 
en digitaal PID-filter. Behalve 
over een motorregeling beschikt 
de M31!-module ook over tien 
1/O-lijnen die naar keuze ge- 
bruikt kunnen worden voor 
eind- en/of foutschakelaars en 
aansturing van rem-, motor- 
aan/uit-, en andere funkties. 



Isotron Systems B.V. (B6080I 

toont het hele programma au- 
tomatisering-, meet- en kon- 
trole-apparatuur. Revolutionair 
noemt men de programmeerba- 
re omvormer type JX van het 
fabrikant M-System. De JX- 
omvormer is universeel inzet- 
baar, simpel te programmeren 
en bruikbaar voor vrijwel elke 
funktie en range. 





Klaasing Electronics B.V. 
(E308) toont een uitbreiding op 
de Prosys-lijn van industriële 
PC’s in de vorm van de Prosys- 
ll-lijn. Deze nieuwe lijn voldoet 
dan ook aan de zware IP65- 
norm en de EN55-022-norm. 
Bij het ontwerpen van deze 
PC’s is niet alleen veel aandacht 
gegeven aan de temperatuur-, 
schok- en stofbestendigheid, 
maar ook aan de mogelijkheid 
om de PC’s snel te kunnen ser- 
vicen. De modulair opgebouw- 
de PC’s kunnen naar keuze ge- 
leverd worden met een 
80386SX-, een 80386DX- of een 
80486-processorkaart . 



H. Landman Technische Agen- 
turen B.V. (E301) brengt als 
aanvulling op het programma 
bijzondere netvoedingen en la- 
ders nu ook een Mascot-ladcr 
van het type 8401. Deze lader 
aksepteert ingangsspanningen 
van 12 tot 24 V en geeft een in- 
stelbare uitgangsstroom af van 
0,5 tot 1,5 A bij een spanning 
van 12 tot 18 volt. Vandaar dat 
hij zeer goed te gebruiken is in 
situaties waar geen netspanning 
beschikbaar is, bijvoorbeeld in 
en om de auto of in kombinatie 
met zonnecellen. 

LeCroy B.V. (E6010) heeft een 
nieuwe oscilloskoop in zijn pro- 
gramma opgenomen: de 9430. 
Deze digitale 10-bits geheuge- 
noscilloskooop kan gebruikt 
worden voor het meten van 
hoogspanningen volgens de in- 
ternationale IEEE-1122- en 
IEEE-1083-standaarden. 


elektuur 4-92 


67 







HOBBYISTEN OPGELET! 


urn Level 1 flexibel genoeg! 



schematekenen 



printontwerp incl. autorouter 


© o 

B 

algemeen tekenwerk 


elektrotechnische 

hoofdstroomschema's 


p 


iWwi 





f ff 


elektrotechnische 

stuurstroomschema's 


Layol Level 1 maakt het 
ontwerpen van printlayouts 
nu ook bereikbaar voor 
hobby gebruik. 

Layol Level 1 is geschikt voor 
het ontwerpen van printlayouts , 
schema's, frontplaten en algemeen 
tekenwerk. 


- Nederlandstalige handleiding en software. 

- Eigen ontwikkeling (dus directe support). 

- Geschikt voor enkel-, dubbelzijdige en multilayer 
ontwerpen, (tot 1 5 lagen). 

- Maximale afmetingen ontwerp 650x650 mm. 

- Maximale resolutie 1 / 1280 Inch. 

- EGA 640x350, VGA 640x480, VGA 800x600 
en VGA 1024x768 displaydrivers. 

- Meer dan 400 componenten die schaal 1 : 1 
staan afgebeeld in de handleiding. 

- Bank NEN 5152 t.b.v. installatietekenen verkrijgbaar. 

- Project Manager (shell-menu) zorgt voor 
probleemloze koppeling met het 
schemateken-pakket. 

- Uitvoer naar dotmatrix-, laser-, en DeskJet- 
printers schaal 0,1 t/m 5:1 met open eilandjes. 

- Uitvoer naar HPGL / DMPL penplotters en 
Adobe Postscript schaal 0,1 t/m 10:1 met 
open eilandjes. 

- Inclusief drivers t.b.v. GERBER fotoplotters, 
EXCELLON en SIEB&MEYER boor- 
programma's 

- Door gebruiker te def. macro's. ^ 



baas electronics bv 

Layol PCB CAD-CAM Systems for professionals 

Rijksstraatweg 42 - 3281 LW Numansdorp - Tel: 01865-4211 - Fax: 01865-3480 - The Netherlands 


België: Franldin Industries nv O.L. Vrouwstraat 5 - 2800 Mechelen - Tel: 015/43.10.81 - Fax: 015/43.00.85 









leica B.V. (A6020 & M4010) 

pakt op Het Instrument groots 
uit door maar liefst twee stands 
te bemannen. De lijst van nieu- 
we produkten die men toont, is 
zo omvangrijk dat een opsom- 
ming onmogelijk is. Op stand 
M4010 kan de gebruiker alles te 
weten komen over de Leica- 
produkten op het gebied van 
mikroskopie, terwijl men op 
stand A6020 algemene produk- 
ten voor de industrie loont. 

Marconi Instrumenten (I I 1101 

heeft de aandacht gevraagd 
voor de 2955 B Radio Test Set. 
Door een optimale kombinatie 
van direkte en menugestuurde 
bediening is de testset eenvou- 
dig en daardoor dus ook snel te 
bedienen. Het heldere CRT- 
display is onder alle omstandig- 
heden goed af te lezen. Een 
adekwate beveiliging van de in- 
gangen voorkomt dat door be- 
dieningsfouten het meetinstru- 
ment beschadigd kan worden. 



Multi Technic (A5080) toont op 
haar stand recht tegenover het 
tcchnologie-paviljoen een groot 
aantal produkten voor de in- 
dustriële automatisering. Van 
Birchner presenteert men nieu- 
we schakclversterkers voor de 
elektrische veiligheidsprofielen, 
matten en bumpers. Verder 
heeft men het nieuwe insteekre- 
lais van Elestra in huis. Tevens 
is er een (ijdmodule beschik- 
baar die past op het insteckre- 
lais. 

Philips T&M (K5Ö5) heeft zijn 
presentatie op de beurs in het 
teken van kwaliteit staan. Van- 
daar dat de presentatie zich 
vooral koncentreert op produk- 
ten die een belangrijke rol spe- 
len bij kwaliteitsborging. Ge- 
toond worden onder andere: de 
logic analyser PY13580 (ge- 


schikt voor Boundary-Scan- 
technologie), de Flukc-lijn (in- 
klusief de zeer suksesvolle serie 
Scope-meters) en kalibratic- 
apparatuur en -diensten. 

Philips IA (K504) benadrukt 
partnerschap. Op de vakbeurs 
toont Philips Industriële Auto- 
matisering een groot aantal 
nieuwe produkten, direkt afge- 
stemd op de behoefte van de 
eindgebruiker. De bezoeker 
wordt in de stand op dezelfde 
manier benaderd als dat in de 
praktijk bij de eindgebruiker 
het geval is. Dat gebeurt via de 
direkte Philips-partners; dat wil 
zeggen de installateur, de 
systeemontwerper en de machi- 
nebouwer. 

PTT Conlest (F4000) presen- 
teert zijn afdeling Measuring 
Equipment op de beurs. PTT 
Contest Measuring Equipment 
biedt de klanten diensten aan 
om de meetapparatuur te on- 
derhouden en kalibreren. Ver- 
der heeft Measuring Equipment 
een standaardlaboratorium ter 
beschikking waar standaard- 
ijkwaarden aanwezig zijn. Het 
standaardenlaboratorium van 
PTT Contest is NKO erkend. 

Radiall (Fl(MM)i lanceert op de 
tentoonstelling onder andere 
een nieuwe serie koaxiale af- 
sluit weerstanden. De nieuwe se- 
rie afsluitweerstanden bevat een 
chip van aluminium-nitride in 
plaats van het konventione- 
le beryllium-oxyde. Gebruikers 
van konvcntionele afsluitweer- 
standen voor midden- en hoog- 
vermogen (30, 50 en 100 W) 
staan door de hitte die vrijkomt 
bij deze vermogens, regelmatig 
bloot aan giftige gassen. Door 
het toepassen van aluminium- 
nitride in de nieuwe generatie 
afsluitweerstanden, is de kans 
op het inademen van deze gas- 
sen nihil. 



Kidiar/Brema (F2(ll(l) tracht 
onder andere de aandacht van 
de bezoekers te trekken met zijn 
assortiment Bcrnstein-gereed- 
schap. Nieuw in dit assortiment 
is een 13-delige set keramisch 
trimgereedschap bestaande uit 
12 bits en een bithouder. De bits 
zijn vervaardigd uit zirconium- 
oxyde, een keramisch materiaal 
dat opvalt door een grote hard- 
heid en slijtvastheid. Hel resul- 


taat hiervan is een blijvende 
gladde en vaste vorm. Boven- 
dien is dit materiaal anti-mag- 
netisch, anti-statisch en elek- 
trisch isolerend. 



Simac (E505/E507) heeft twee 
stands nodig om alle nieuwtjes 
naar de klanten te kommunice- 
ren. Opvallend is de kleinste di- 
gitale paneelmcter ter wereld. 
Deze primeur van Simac is af- 
komstig van de Amerikaanse 
fabrikant Dalei. De DMS-30PC 
is een komplete 3' :-digit meter 
in een 12-pens DIL-behuizing 
en heeft grote displays. De me- 
ter is leverbaar in 9 verschillen- 
de kleuren en uitvoeringen. 

Van een heel ander kaliber is de 
GSM-testset van Schlumberger. 
Met deze meter loopt men 
vooruit op de totstandkoming 
van het Pan-Europese mobiele 
radio-netwerk door de Groupe 
Speciale Mobile. De tester 
wordt aangestuurd via een PC 
en kan onder andere gebruikt 
worden bij het goedkeuren van 
draagbare telefoons. 

Sony (A7080I laat op Het In- 
strument zien dat de kennis die 
men verkregen heeft in de 
audio- en video-branche ook in 
een industriële omgeving bruik- 
baar is. Zo heeft Sony nu een 
drietal instrumentatie-recorders 
die gebruik maken van het DAT- 
principe. Ook is de technologie 
om met een hoge snelheid digi- 
tale data op band te zetten ge- 
meengoed aan het worden en 
kan Sony zijn industriële afne- 
mers recorders leveren die data- 
stromen van 8 tot 256 Mbit per 
sekonde kunnen opslaan. 

Tekelec Airlronic (F2020) toont 
een aantal noviteiten waaronder 
optische isolatoren voor kom- 
munikatie, een ISDN-analyser 
voor de PC, software voor pro- 
cesautomatisering, 2:1 multi- 
plexers en chip-induktoren. 

Vogel’s (F5015 & F5080) intro- 
duceert de nieuwe Leader veld- 
sterkte-meter model 951, die 
binnenkort te koop is. Model 
951 kan nagenoeg elk TV- 
kanaal ter wereld aan en is 
daardoor zeer universeel inzet- 





baar. De meetresultaten worden 
op een groot verlicht LCD- 
seherm geloond en wel in twee 
vormen: als staafdiagram en al- 
fanumeriek. Op deze wijze 
kunnen acht kanalen gelijktij- 
dig weergegeven worden. In to- 
taal kunnen 32 kanalen als pre- 
set opgeslagen worden om zo 
snel een vergelijking mogelijk te 
maken. 

Wcidniüller (B3I40) toont, als 
leverancier van komponenten 
voor de elektrische en elektroni- 
sche industrie, de bezoeker zijn 
assortiment aansluit- en verbin- 
dingsklemmen, konnektoren, 
elektronica-bouwelementen, ge- 
reedschap en kodcringssyste- 
men. Op vrijwel alle produkt- 
segmenten claimt men een aan- 
tal noviteiten in de vitrines te 
hebben liggen. Op de foto staat 
een nieuwe aansluitklem uit de 
DLD-familie. 

Wcld-Equip (F2060) introdu- 
ceert de MicroSol 9001, een 
nieuw soldccrsysteem dal speci- 
fiek bestemd is voor het solde- 
ren van komponenten met een 
zeer kleine steek. De roest- 
vrijstalen soldeerstiften hebben 
de afmeting van fijne naaldjes 
en een opwarmtijd van slechts I 
sekonde. Mede hierdoor hebben 
ze vele voordelen ten opzichte 
van de gangbare soldeerstiften. 

Yokogawa (A2020) zal in de 

Bernhard-hal een breed pro- 
gramma meet-, analyse- en 
testapparatuur tonen, alsmede 
industriële besturingssystemen, 
met name voor de procesin- 
dustrie. Hel is de eerste keer dal 
Yokogawa zijn test- en meetin- 
strumenten op Het Instrument 
presenteert. Nieuwe produkten 
zijn: de oscillografische schrij- 
ver OR2300, de 16-kanaals ana- 
lyserende schrijver ARI600 en 
drie digitale vermogensmeters. 


elektuur 4-92 


69 







univolt 


universele 
voedingsmodule 


is. Het hart van de schakeling 
wordt gevormd door IC 1 . Dit is een 
instelbare spanningsstabilisator 
(L20O) met een eveneens instelba- 
re stroombegrenzing en een geïn- 
tegreerde thermische overbe- 
lastingsbeveiliging. De pen-layout 
van dit vijfpotige IC is ook in fi- 
guur I te zien. Voor de stabilisatie 
heeft het IC de beschikking over 
een ingebouwde referentiespan- 
ningsbron die een spanning van 
2,75 V levert. De op pen 4 aange- 
boden spanning wordt vergeleken 
met deze referentiespanning. 
Door middel van een op die pen 
aangesloten spanningsdeler 

R3/R4/PI kan zo de hoogte van 
de uitgangsspanning worden in- 
gesteld. Deze kan met on- 
derstaande formule worden bere- 
kend: 


ontwerp: A. Koftrucker (Duitsland) 


Bijna alle elektronische schakelingen maken gebruik 
van een netvoeding. Sommige hebben zelfs een 
kwalitatief hoogwaardige voeding nodig die een flinke 
stroom kan leveren. Speciaal voor deze laatste groep, die 
een stroom tot 1,5 A en een spanning tussen 5 en 20 V 
verlangt, is de hier voorgestelde voeding een ideale 
oplossing. Op één print zitten alle onderdelen, inklusief 
transformator, kortsluitbeveiliging en 
spanningsbewaker. 


Eigenlijk is het overdreven om 
voor iedere schakeling die we in 
Elektuur publiceren weer een 
nieuwe, op maat gesneden voe- 
ding te ontwerpen. Aan de andere 
kant krijgen we steeds opnieuw 
van lezers vragen naar een ge- 
schikte voeding, want een op 
gaatjesprint gebouwde voedings- 
schakeling werkt lang niet altijd 
bevredigend. Dit laatste nog los 
van het feit dat de betrouwbaar- 
heid er onder kan leiden en de 
bouw relatief veel tijd kost. 

De in dit artikel voorgestelde 
schakeling is een universele 
oplossing voor de meeste voe- 
dingsproblemen. De enige rand- 
voorwaarde is dat de uitgangs- 
spanning een vaste waarde moet 
hebben en de eisen inzake de 
maximale te leveren stroom niet 
te gek zijn. De totale schakeling is 
niet direkt kompakt van opzet. 
maar in de meeste gevallen zal 
men toch wel ruimte in de kast 
vinden om deze in te bouwen. Als 
u bedenkt dat zowel de trafo als 


de koelplaat op de print zitten, 
dan zijn de afmetingen toch nog 
vrij bescheiden. De kwaliteit van 
de uitgangsspanning kan zonder 
meer wedijveren met die van kant 
en klare voedingsmodulen. Aan- 
gezien het hier gaat om een ' ge- 
wone'' lineaire voeding (dus geen 
geschakeld type), zijn er ook geen 
moeilijke komponenten zoals spe- 
ciale trafo's aanwezig. HF- 
stoorspanningen worden door de- 
ze voeding dus ook niet opgewekt. 
In de toekomst zijn we van plan 
om bij bouw-ontwerpen de uni- 
volt" als voedingsbron aan te be- 
velen, als daarbij geen specifieke 
voeding nodig is. 

Een Kompakte 
schakeling 

Met schema van de voeding, zoals 
dat in figuur 1 getoond wordt, is 
bijzonder eenvoudig van opzet. 
Een transformator, een gelijk- 
richter. twee IC’s en een paar losse 
komponenten zijn alles wat nodig 


Uout = 2,75 (K3 + K4+P1) / K3 

Met de in figuur I gegeven dimen- 
sionering is het mogelijk de uit- 
gangsspanning te variëren tussen 
5 en 26 V. Hierbij moet er reke- 
ning mee worden gehouden dat 
de maximale ingangsspanning 
voor de L200 niet hoger dan 40 V 
mag zijn. Het maximale span- 
ningsverschil tussen in- en uit- 
gang is 32 V. In de praktijk bete- 
kent dit dat de sekundaire trans- 
formatorspanning hooguit 24 V» 
mag bedragen. De ongestabili- 
seerde ingangsspanning ligt bij 
deze transformatorspanning op 
32 V en hiermee is een maximale 
gestabiliseerde uitgangsspanning 
haalbaar van circa 24 V. Hogere 
uitgangsspanningen raden we bij 
deze ingangsspanning af. aange- 
zien dan een goede stabilisatie 
niet meer gegarandeerd is bij gro- 
tere uitgangsstromen. 

De tweede regelmogelijkheid die 
de L200 in huis heeft, is de instel- 
bare stroombegrenzing. Daartoe 
dient tussen de pennen 2 en 5 een 
weerstand geschakeld te worden 
waarover de spanningsval geme- 
ten wordt. Zodra de spanning tus- 
sen de twee pennen een waarde 
van 0,45 V bereikt, wordt de 
stroombegrenzing aktief. De 
maximale uitgangsstroom is te 
berekenen met: 

loui = 0,45 / R2 

De in het schema gegeven waarde 
voor R2 (0.22 Q) resulteert dus in 
een maximale uitgangsstroom 
van 2 A. 

Spanning» bewaking 

Het onderste gedeelte van het 


70 


elektuur 4-92 


IC1 

L200C 



TL7705A 


1 REF 

j 

1 2RESIN 

1 1NPUT 3 

3 Cy 

2 LIMITING 

4 GND 

3 GND 

5 RESET 

4 REFERENCE rA 

6RESET 

5 OUTPUT *1 

I 7SENSE 


8V CC 


Figuur I. De komplete schakeling van de voeding bevat vrij 
weinig onderdelen. De exakte waarden van de met een * ge- 
merkte komponenten wordt in de tekst gegeven. 


Tri = 12 V sekundair. KI = 

clraadbrug. Dl vervalt, Cl = 25 V- 
type 

■ 15 V: 

Tri = 15 V sekundair KI = 

220 Q, Cl = 25-V-type 

■ 18 V: 

Tri - 18 V sekundair, KI = 330 
Q/0,5 W, Cl = 40-V-type 


schema toont de spanningsbewa- 
king. Deze indiceert door middel 
van een LCD wanneer de spanning 
onder zijn nominale nivo komt. De 
werking hiervan is als volgt: 
neemt de aangesloten belasting 
een te grote stroom af. dan wordt 
de stroombegrenzing aktief en re- 
gelt IC1 de uitgangsspanning om- 
laag. IC2 kijkt naar het span- 
ningsnivo aan de uitgang van de 
voeding en zorgt dat D3 gaat 
branden als de spanning onder 
een bepaalde waarde komt. Ook 
bij zeer kortstondige onderbrekin- 
gen of dalingen in de uitgangs- 
spanning zal D3 duidelijk zicht- 
baar oplichten. In het spannings- 
bewaker-IC zit namelijk een puls- 
verlenger voor de LCD-aansturing, 
die gebruikt maakt van kondensa- 
tor C5. De brandtijd is te bereke- 
nen met de formule: 

t = 0,013 C5 

waarbij de kapaciteit in wordt 
opgegeven en de oplichttijd in se- 
konden. Met een kapaciteit van 
10 (iC licht de LCD dus 0. 13 s op. 
Wil men een langere brandtijd, 
dan kan C5 dienovereenkomstig 
vergroot worden, liet spannings- 
nivo op pen 7 waarbij IC2 begint 
te waarschuwen, ligt op 4,55 V. 
Zakt de aangeboden spanning op 
pen 7 onder dit nivo, dan gaat D3 
branden. Cen voor deze pen aan- 
gebrachte spanningsdeler 

(P2/R6) maakt het mogelijk om 
het uitgangsspanningsnivo in te 
stellen waarbij LCD D3 gaat bran- 
den. Bij de gegeven dimensione- 
ring is het schakelnivo instelbaar 
tussen 4,55 en 26 V. 

Omdat IC2 in principe ontworpen 
is voor computertoepassingen en 
daar tot doel heeft de voedings- 
spanning te bewaken en reset-im- 
pulsen op te wekken, brandt D3 
ook kortstondig bij het inschake- 
len van de voeding. Door zijn com- 
puter-afstamming is het voe- 
dingsspanningsbereik van de 
TL7705A beperkt tot 18 V. Van- 
daar dat de hulp is ingeroepen 
van Kt en Dl om de voedings- 
spanning te begrenzen op 15 V. 
Bij transformatorspanningen bo- 
ven 12 V wisselspanning wordt dit 
netwerk aktief. Vandaar dat KI 
vervangen kan worden door een 
draadbrug en Dl kan vervallen bij 
transformatorspanningen onder 
12 V. LCD D2 en voorschakel- 
weerstand K5 kunnen vervallen 
als geen aan/uit-indikatie ge- 
wenst is. Indien er überhaupt 
geen behoefte is aan een span- 
ningsbewaking kunnen IC2, 
Dl . . . D3, KI, K5. . K8 en C4 en 


C5 vervallen. De voeding werkt 
dan helemaal zonder indikatie- 
LCD's. 

De transformator 

Voordat een bezoek gebracht 
wordt aan de lokale onderdelenle- 
verancier, moet eerst goed nage- 
dacht worden over de toepassing 
van de voeding. Het is namelijk 
volstrekt zinloos een 24-V-trans- 
formator toe te passen als een uit- 
gangsspanning van 5 V gewenst 
is. Met PI kan het uitgangsnivo 
weliswaar op de juiste waarde in- 
gesteld worden, maar de vermo- 
gensverliezen worden dan erg 
groot en de thermische beveili- 
ging van IC1 zal in dat geval snel 
aanspreken. Vandaar dat we nu 
een overzicht geven van de afwij- 
kende komponentenkeuze bij an- 
dere uitgangsnivos. 

■ 5 V: 

Tri = 8 V sekundair, KI = draad- 
brug, Dl vervalt. Cl = 16-V-type 

■ 6 V: 

Tri = 8 V sekundair, KI = draad- 
brug, Dl vervalt. Cl = 16-V-type 

■ 9 V: 

Tri = 9 V sekundair. KI = draad- 
brug, Dl vervalt. Cl = 25-V-type 

■ 12 V: 


Let er verder bij de aankoop van 
een transformator op dat zijn 
maximale stroom zeker 1,4 keer 
de gewenste uitgangsstroom van 
de voeding dient te bedragen. Ver- 
der dient rekening gehouden te 
worden met de kapaciteit van Cl, 
de belastbaarheid van bruggelijk- 
richter BI en de waarde van R2. In 
onderstaand overzicht is de afwij- 
kende dimensionering van de 
komponenten bij verschillende 
stromen gegeven. 


■ 0,5 A: 

Tri = 0,7 A, K2 ■= 0,82 Q/l W, Cl 
= IOOO ^r, BI = B40CKXX) 

■ 0,65 A: 

Tri = 1 A, K2 = 0,68 Q/I W, Cl = 
2200 ^F. BI = B40C1000 

■ 0.8 A: 

Tri = I A, R2 = 0.56 Q/ I W, Cl = 
2200 (jC BI = B40CI500 

■ 0,95 A: 

Tri = 1,5 A, K2 = 0.47 Q/l W, Cl 


elektuur 4-92 


71 




72 


Figuur 2. De koper-layout en komponentenopstelling van de print die voor de schakeling 
ontworpen is. Alle onderdelen (ook het koellichaam en de transformator) worden op de print 
gemonteerd. 


elektuur 4-92 







= 2200 pp BI = B40C2200/ 1500 

■ 1.15 A: 

Tri - 1.7 A. R2 = 0,39 Q/l W, Cl 
= 2200 (iF. BI = B40C3200/2200 

■ 1.35 A: 

Tri = 2 A, K2 = 0,33 Q/5 W. Cl = 
4700 (iF, BI = B40C3200/ 2200 

■ 1.5 A: 

Tri = 2.2 A. K2 = 0,27 Q/5 W, Cl 
= 4700 ^F, BI = B40C3200/2200 

Vanzelfsprekend mag de sekun- 
daire stroom die de transformator 
kan leveren nog iets groter wor- 
den gekozen. Het belangrijkste is 
dat de ringkerntransformator op 
de voor hem gereserveerde plaats 
op de print past. Behalve de bete- 
re eigenschappen t.o.v. gewone 
bliktrafos hebben ringkerntrans- 
formatoren nog een belangrijk 
voordeel: door de vrije draadein- 
den zijn ze gemakkelijk op de kon- 
nektoren op de print aan te slui- 
ten. 

Verder is het natuurlijk niet nood- 
zakelijk om een transformator te 
gebruiken met slechts één sekun- 
daire wikkeling. Voor een 12-V- 
voeding die een stroom van 2 A 


Onderdelenlijst 

Weerstanden: 

R1 - 1 x 220 Q • 

R2 - 1 x 0,22 Q/5 W • 

R3.R5.R8 - 3 x 1R2 
R4 - 1 x 820 Q 
R6 - 1 x 2k2 
R7 - 1 x 100 k 
PI - 1 x 10-k- 
meerslagen-instelpotmeter. 
staand 

P2 - 1 x 10-k- 

meerslagen-potmeter, liggend 

Kondensatoren: 

Cl - 1 x 4700 (i/40 V * 
C2.C3.C4 - 3 x 100 n 
C5 - 1 x 10(1/25 V. radiaal 

Halfgeleiders: 

BI - 1 x B40C3200/ 2200 
Dl - I x 15 V/1 W • 

D2 = 1 x LED groen 
D3 » I x LED rood 
IC1 - lx L200, pentawatt- 
behulzlng 
IC2 - 1 x TL7705 

Diversen: 

KI . . . K5 - 5 x tweepolige 
printkroonsteen. steek 7.5 mm 
PI - I x zekering 500 mA. traag 
zekeringhouder voor print- 
montage 

Tri = lx ringkerntransformator 
• 

1 koelllchaam. bijvoorbeeld 
SK671/50SA Pischer 
1 print EPS 9200221 (zie pag. 6) 

• zie tekst 


moet leveren, kan ook een trans- 
formator met twee sekundaire 
wikkelingen van 12 V/1,4 A ge- 
bruikt worden. Dit is vooral van 
belang omdat ringkerntransfor- 
matoren met twee sekundaire 
wikkelingen beter verkrijgbaar 
zijn dan exemplaren met één se- 
kundaire wikkeling. Voor het 
parallel schakelen van deze wikke- 
lingen kan gebruik gemaakt wor- 
den van de konnektoren K4 en K5. 
Evident is natuurlijk dat ook een 
transformator van 2x6 V/2 A ge- 
bruikt mag worden. De wikkelin- 
gen worden dan in serie gescha- 
keld en vervolgens op K4 of K5 
aangesloten. 

Opbouw. test en 
afregeling 

Hadat een keuze voor een bepaal- 
de spanning en stroom gemaakt 
is en de daarvoor noodzakelijke 
komponenten zijn gekocht, kun- 
nen als eerste de weerstanden in 
de print gesoldeerd worden. Ver- 
volgens komen de zekeringhou- 
der, de kondensatoren, de dioden, 
brug BI en de beide IC's aan de 
beurt. Montage-materiaal voor de 
transformator wordt geleverd 
door de desbetreffende fabrikant, 
vaak zelfs samen met de transfor 
mator. Belangrijk is dat de draad- 
einden van de transformatorwik- 
kelingen vrij zijn van isolatielak. 
Indien dat niet het geval is, bij- 
voorbeeld omdat de draden inge- 
kort zijn, dan moet de isolerende 
lak met een beetje schuurpapier 
of een scherp mes verwijderd wor- 
den. Vervolgens kunnen de dra- 
den in de klemmen vastge- 
schroefd worden. 

Een koellichaam voor ICI is een 
absolute must. Met beste kan dit 
koellichaam op de print vastge- 
schroefd worden, zodat door tril- 
lingen geen schade veroorzaakt 
kan worden. Boor hiertoe op de 
vier aangegeven punten een gaat- 
je in het koellichaam (2-2.5 mm) 
en tap daar M3-draad in. Hadat de 
koelplaat met vier boutjes is vast- 
gezet, kan ICI zonder isolatie-ma- 
teriaal er tegen worden ge- 
schroefd. Het gebruik van warm- 
te-geleidende pasta is aan te beve- 
len. 

Voordat spanning op de schake- 
ling gezet wordt, moet P2 eerst in- 
gesteld worden op de maximale 
weerstandswaarde. Dat wil zeg- 
gen: hij moet helemaal linksom 
gedraaid worden. IC2 verdraagt 
volgens de fabrikant weliswaar 
spanningen tot maximaal 10 V op 
pen 7, maar we proberen dat toch 
liever niet. 



Direkt na het inschakelen van de 
voeding zullen de LED s D2 en D3 
kortstondig branden. Vervolgens 
kan met PI de uitgangsspanning 
op de gewenste waarde ingesteld 
worden. De afregeling van de 
spanningsbewaking gaat als volgt 
in zijn werk; verdraai P2 zo ver dat 
LED D3 net gaat branden. Draai 
vervolgens P2 heel langzaam te- 
rug (dit in verband met de tijd 
konstante) totdat D3 juist dooft. 
Klaar is Kees! 

Gaat de transformator flink brom- 
men of brandt zekering FI direkt 
door na het inschakelen van de 
netspanning, dan is ofwel Cl ver- 
keerd om aangesloten, of de twee 
transformatorwikkelingen zijn in 
tegenfase met elkaar verbonden, 
levert de voeding helemaal geen 
spanning, dan is het goed moge- 
lijk dat de twee in serie geschakel- 
de wikkelingen in anti-serie staan. 
Verder kan er eigenlijk niets fout 
gaan. 

Bij het op- en inbouwen van de 
voeding dient u goed te letten op 
de veiligheidseisen waaraan vol- 
daan moet worden. Dat geldt zo- 
wel voor de keuze van het soort 
trafo als de wijze van inbouw in 
een kast. Op pagina 9 kunt u hier- 
over het nodige lezen. 

Overigens is het niet aan te raden 
twee voedingen parallel te schake- 
len om de maximale stroom op te 
voeren. Het in serie schakelen van 
twee univolts om een hogere 
spanning te krijgen of om een 
symmetrische voeding te bouwen, 
is natuurlijk geen probleem. 

(920021) 


elektuur 4 92 


73 






/Va de publikatie uan een A/D-D/A- en l/O-module die 
kan worden bestuurd via de DC-interface, richten we 
deze keer onze aandacht op een 4 digits breed zeven- 
segment-LED-disptay dat eveneens via een seriële 
tweedraadsverbinding werkt. De vier displays kunnen 
bij diverse toepassingen worden ingezet om gegevens 
zichtbaar te maken. 


Tot nu toe zijn we bij projekten 
waar de computer als meetinstru- 
ment wordt ingezet, altijd van uit 
gegaan dat het beeldscherm van 
de PC gebruikt moet worden als 
display. Met het zeven-segment 
LED-display uit dit artikel komt 
daarin verandering. Vanaf nu kan 
de PC (maar ook ieder ander 
systeem met een l*C-interface) via 
een seriële verbinding dit display 
met vier elementen aansturen, zo- 
dat bijvoorbeeld meetresultaten 
helder in rode, gele of groene cij- 
fers verschijnen. Het is dus niet 
meer nodig een stuk van het 
beeldscherm te reserveren om 
daar gegevens op te tonen. De PC 
kan zijn normale werk blijven 
doen, terwijl een programma dat 
op de achtergrond werkt op gezet- 
te tijden de meetresultaten naar 
het LED-display verstuurt. Een an- 
dere mogelijkheid is om op het 


display respektievelijk de tijd 
en/of de datum te zetten. De soft- 
ware kan deze eenvoudig overne- 
men van de systeem-software of 
uit het klokje in de PC. Ook de sta- 
tus van een meting of de afhande- 
ling van een programma dat op de 
achtergrond loopt kan langs deze 
weg in de openbaarheid gebracht 
worden. De l 2 C-device-driver die 
we eerder gepubliceerd hebben, 
speelt hierbij een cruciale rol. 
Vandaar dat we met recht kunnen 
zeggen; deze schakeling is voer 
voor programmeurs! Ook 
systeemprogrammeurs die met 
microcontrollers besturingen 
moeten opzetten, zullen met veel 
plezier deze schakeling gebrui- 
ken. Steeds vaker worden micro- 
controllers standaard voorzien 
van een I 2 C-interface, zodat het 
aansturen van dit LED-display re- 
delijk eenvoudig is. 


De schakeling 

Eenvoudig, kompakt en goed- 
koop. Met deze drie woorden be- 
schrijven we exakt de schakeling 
waarvan het schema in figuur I 
gegeven is. Behalve één IC, twee 
transistoren en vier LED-displays 
zijn er slechts een paar passieve 
komponenten nodig om de scha- 
keling kompleet te maken. Even- 
als bij de andere schakelingen uit 
onze l 2 C-reeks loopt ook hier de 
kommunikatie met de buitenwe- 
reld via twee miniatuur 6-polige 
DIN-bussen. Een stukje zes-aderi- 
ge kabel is voldoende om naast de 
twee seriële signalen ook nog de 
5-V-voedingsspanning, de massa 
en een interrupt-signaal te distri- 
bueren. 

Het hart van de schakeling is de 
SAAI064, een 4-digit l.ED-driver 
van Philips met l 2 C-interface. Het 
IC is vervaardigd in de l 2 L-techno- 
logie. Deze chip is ontworpen om 
vier zeven-segment-displays in- 
klusief een decimale punt gemul- 
tiplext in twee blokken aan te stu- 
ren. In het IC. waarvan het blok- 
schema in figuur 2 te zien is, zit- 
ten een l 2 C-transceiver die op vier 
adressen geplaatst kan worden, 
een power-reset-vlag. 16 uitgan- 
gen die onder invloed van de soft- 
ware stromen tot 21 mA kunnen 
verwerken (sinken), twee gemulti- 
plexte uitgangen, een oscillator. 
een bit waarmee gekozen kan wor- 
den tussen statisch en dynamisch 
bedrijf, en tenslotte een bit voor 
testdoeleinden. 

Zoals gebruikelijk is binnen de 
l 2 C-wereld, is de besturing van de 
display-controller een kwestie van 
het verzenden van het juiste kom- 
mando naar een vooraf vastge- 
legd adres. Ook hier is het adres 
van de SAAI 064 op de print instel- 
baar met een paar jumpers. Phi- 
lips heeft zich bij het ontwerp van 
het IC in de bocht gegooid om het 
mogelijk te maken dat via één 
aansluitpen één van de vier po- 


elektuur 4-92 


het rc-experimenteersysteem 
verder uitgebreid 


tentiële adressen gekozen kan 
worden. Vandaar dat met behulp 
van de weerstanden R3. R4 en R5 
een spanningsdeler gemaakt is 
die twee hulpspanningen opwekt. 
Op de adresselektie-ingang kan 
hierdoor, afhankelijk van de stand 
van de jumper, een van de volgen- 
de vier spanningsnivo's staan: 0 V, 
3/8 Vcc, 5/8 Vcc en Vcc. leder ni- 
vo komt overeen met een van de 
vier kombinaties van de twee 
adresselektiebits AO en Al. 

Het basis-adres van de controller 
is O 1 I I 0 Al AO x. De gewenste 
kombinatie van AO en Al is instel- 
baar met de jumpers JPI . . . JP3. 
In tabel I is te zien welke jurnper- 
stand korrespondeert met welk 
adres. Alle andere bits in het IC- 
adres zijn door de fabrikant in de 
hardware gebakken. De x achter 
het adres moet, zoals gebruikelijk 
is binnen het l 2 C-protokol, een 
"1" zijn bij lezen uit het IC en "O" 
bij het schrijven naar het IC. 


Tabel 1. 


AO 

Al 

JPI 

JP2 

JP3 

0 

0 

0 

1 

0 

1 

0 

0 

0 

0 

0 

1 

0 

0 

1 

1 

1 

1 

0 

0 


0 m open 

1 - jumper aanwezig 



Figuur 1. De schakeling voor het aansturen van vier zeven- 
segment-displays is door de kracht van het I-'C-protokol bij- 
zonder kompakt. 


De adressen worden respektieve- 
lijk 7011, 72H, 74M en 76H voor 
het schrijven, en 71 H, 73H, 75H 
en 77H voor het lezen. 

De transistoren Tl en T2 zijn 
noodzakelijk om de vier common- 
anode-displays twee aan twee te 
multiplexen. Zij fungeren als 
schakelaar, de hardware in het IC 
bepaalt de stroom die door de ze- 
ven display-segmenten loopt. 
Software-matig is de mogelijkheid 
aanwezig om te kiezen tussen 
stromen van 3 tot 21 mA, in stap- 
jes van 3 mA, per segment. Be- 
denk hierbij wel dat in dynamisch 
bedrijf de segmenten ongeveer de 
helft van de tijd (typ. minimaal 
48,4%) ingeschakeld zijn. De mul 
tiplexfrekwentie is bij de gegeven 
dimensionering circa 150 Hz. 
Wordt C5 verkleind tot 820 pF, 
dan is dat ongeveer 800 Hz en bij 
390 pF wordt de frekwentie zo n 
1500 Hz. In de praktijk is de ge- 
middelde stroom dus ongeveer de 
helft van de ingestelde waarde. De 
door ons gebruikte displays blij- 
ken zich bij een gemiddelde 
stroom van 4,5 mA kiplekker te 
voelen. Software-matig wordt 
daarom voor een stroom van 
9 mA gekozen. 

Jumper JP4 is aangebracht om 
eventueel het display via een 



Figuur 2. Met blokschema van de SAAI064. het hart van deze 
schakeling. 


r 


elektuur 4 92 


77 





















aparte voeding van spanning te 
kunnen voorzien. Vooral als meer 
modulen worden gebruikt (meer 
stroom!), kan dat zinvol zijn. De 
externe spanning wordt aangebo- 
den via printpen U + ; deze span- 
ning mag maximaal 15 V zijn, 
mits de totale dissipatie in de chip 
niet hoger wordt dan 1 W. 

De weerstanden R1 en R2 zorgen 
voor een korrekte afsluiting van 
de seriële bus. 

Opbouw 

Hoewel de schakeling weinig on- 
derdelen bevat, is er toch een 
print voor ontworpen om de op- 
bouw zo eenvoudig en kompakt 
mogelijk te houden. Links op de 
print zijn twee mini-DIN-bussen 
aangebracht. Eén daarvan kan 
vervallen als dit display het enige 
(of laatste) printje is dat op de 


I 2 C-bus wordt aangebracht, door- 
lussen is dan niet nodig. Omdat 
beide busjes parallel zijn gescha- 
keld, maakt het niet uit welke ver- 
valt. In plaats van de DIN-bussen 
kunt u ook gebruik maken van de 
printpennen + 5 V, 0 V, SDA, SCL 
en INT, dat is een stuk goedkoper. 
Breng bij de opbouw als eerste de 
draadbruggen aan, dan alle pas- 
sieve komponenten èn daarna het 
IC en de twee transistoren. Sol- 
deer de displays voorzichtig in de 
print, want oververhitting kan 
hierbij al snel schade veroorza- 
ken. 

Nadat de jumpers in de juiste 
stand gezet zijn (JP1 en JP3 open, 
JP2 gesloten en JP4 in stand B), 
kan het printje met de l 2 C-bus 
verbonden worden en is het dis- 
play klaar voor gebruik. Het staat 
iedereen vrij voor de display's een 
kleur te kiezen die het beste uit- 



komt. De proefexemplaren zijn zo- 
wel met rode als groene displays 
opgebouwd. Verschillende kleu- 
ren zijn vooral handig voor de ver- 
duidelijking van de funktie van 
elk display. 

Besturing via software 

De besturing van het display ge- 
beurt uiteraard via de I 2 C-driver 
die via de Elektuur Produkt Servi- 
ce (EPS 1673) leverbaar is. In fi- 
guur 4 is te zien hoe met het IC 
gekommuniceerd wordt. Lezen uit 
het IC is mogelijk en dat levert 
een status-byte op. Dit byte laat 
zien of de power-reset-vlag aktief 
is. De vlag wordt intern door de 
controller geset na het inschake- 
len van de voeding. Alle registers 
staan dan op nul en het display is 
helemaal leeg. 

Bij het schrijven van data naar de 
controller zijn er een aantal moge- 
lijkheden. Niet alleen moet het 
control-register in de juiste stand 
gezet worden, ook de data voor de 
verschillende digits moeten naar 
het IC worden verzonden. Vandaar 
dat na het adresseren van het IC 
eerst een instruktie-byte wordt 
verzonden waarmee één van de 
acht interne registers geselek- 
teerd wordt. De bits SA, SB en SC 
bepalen welk register als eerste 
geadresseerd wordt. De ingebouw- 
de auto-increment-funktie zorgt 
er voor dat daarna steeds het vol- 
gende register wordt geselek- 
teerd, zodat automatisch alle re- 
gisters aan de beurt komen. De 
pointer van de auto-incre- 
ment-funktie loopt rond en 
springt van 7 weer op 0. 


elektuur 4-92 





Voor de 8 bits van het instruktie- 
byte geldt: 


b2 

bl 

bO 


0 

0 

0 

control register 

0 

0 

1 

LD 1 -register 

0 

1 

0 

LD2-register 

0 

1 

1 

LD3-register 

1 

0 

0 

LD4-register 

1 

0 

1 

vrij 

1 

1 

0 

vrij 

1 

1 

1 

vrij 


b7 . . . b3 = O 


Voor het control-byte geldt: 


bO- 1 

dynamische mode (multi- 
plex digits) 

bl - 1 

enable digits 1 en 3 

b2 - 1 

enable digits 2 en 4 

b3- 1 

segment-test, alle uitgan- 
gen aktief 

b4 - 1 

vergroot segment-stroom 
met 3 mA 

b5- 1 

vergroot segment-stroom 
met 6 mA 

b6- 1 

vergroot segment-stroom 
met 12 mA 

b7 

gereserveerd 


Een segment wordt geaktiveerd 
door het bijbehorende bit "1" te 
maken, een "0" schakelt het weer 
uit. Dit betekent dat behalve de 
cijfers 0 ... 9 ook de letters A . . . E 
gemaakt kunnen worden. Boven- 
dien zou u ook aan speciale sym- 
bolen (bijv. | of II) een bepaalde 
betekenis kunnen geven. 

Omdat men al doende het meeste 
leert, is een demonstratiepro- 
gramma aanwezig (LDI&PAS) op 
de diskette die via de Elektuur 
Produkt Service geleverd wordt en 
die behalve de l 2 C-driver ook de 
nodige routines voor de 
A/D-D/A-omzetter en l/O-poort 
bevat. Het programma LDIS.PAS is 
in Turbo Pascal geschreven. In fi- 
guur 5 is de hoofdprocedure van 
LDIS.PAS afgedrukt. Met begint 
met het verplaatsen van de deci- 
male punt van het meest signifi- 
kante digit naar het minst signifl- 
kante digit. Daarna wordt geteld 
van O tot 9999 en dan begint alles 
weer opnieuw. De resultaten zijn 
niet alleen op het LED-display te 
zien, ook het computer-beeld- 
scherm toont alle tellerstanden. 

(920004) 


0 

0 1 1 1 0 Al AO 1 

0 

PR 0000000 

D 

D 


slave address 


status byte 




I J C bus format; READ mode. 


V» 

0 1 1 1 0 Al AO 0 

A 

0 0 0 0 0 SC SB SA 

A 

X C6 C5 C4 C3 C2 Cl CO 

0 


slave address instruction byte control byte 


D17 D10 

A 

D27 D20 

1 A I 

D37 D30 

[Z] 

047 0*0 


p 1 

lU 


izJ 





□ 


data digit 1 data digit 2 data digit 3 data digit 4 


l ! Cbus format; WRITE mode 


S * start condition 
P » stop condition 
A » acknowledge 
X » don’t care 


Al , AO * programmable address bits 
SC SB SA - subaddress bits 
C6 to CO * control bits 
PR - POWER RESET flag 


Figuur 4. Het verzenden van kommando's naar de controller 
is vrij eenvoudig met de I 2 C-driver die via de Elektuur Pro- 
dukt Service leverbaar is. 


begin (« LedDlsplayTest ») 

Start (Bus) ; 

{-Start communlcation on 12C-bus. ) 

InltLedDlsplayTest; 


Address(DlsplayAddr) ; 

|-After belng addressed, the LED-drlver 
expects an Instruction byte.) 

Inst: =GetInstructlonByte(l); 

vrlte(Bus, Inst) ; 

{-The byte follovlng the Instruction 
byte will be stored ln the control 
register. . . .) 

Ctrl:=GetControlByte(l) ; 

Counter: -0; 

{-Prepare loop.) 

Repeat 

«rite (Bus, Ctrl); 

1- go!) 

vlth Digit do l-Copy counter to LED-dlsplay. I 

begin 

Spilt (Counter, Dl, D2, 03, D4) ; 

vrlte(Bus,DCode[Dl),DCode[D2],DCode[D3],DCode[D4]); 

end; 

Screen(l) ; 

vrlte(Bus,Du,Du,Du) ; 

{-After these three dummy bytes have 
been sent, the LED-drlver expects 
a control byte again....) 

delay(t) ; 


lf Counter*0 {-Shift decloal polnts.) 

then 

for Counter: =5 downto 0 do 
begin 

wrlte(Bus,Ctrl,DP,Bl,Bl,Bl,Du,Du,Du); Screen(2); delay(t); 
vrlte(Bus,Ctrl,Bl,DP,Bl,Bl,Du,Du,Du); Screen(3); delay(t); 
vrlte(Bus,Ctrl,Bl,Bl,DP,Bl,Du,Du,Du); Screen(4); delay(t); 
wrlte(Bus,Ctrl,Bl,Bl,Bl,DP,Du,Du,Du); Screen(5); delay(t); 
end; 

inc(Counter) ; 
if Counter>MaxCount 
then 

Counter: =0; 

Untll keypressed; 


UnlnitLedDisplayTest ; 


Close (Bus) 

end. (* LedDlsplayTest *) 

{-Stop communlcation on I2C-bus.) 


Figuur 5. De hoofdprocedure van het display-testprogramma 
LDIS.PAS. 


elektuur 4-92 


79 







starterloze starter 

TL-buizen elektronisch ontsteken 


De basis-opzet van een verlichting 
met een fluorescentie-lamp is te 
zien in figuur I. Een serieschake- 
ling van een spoel en een lamp is 
met het lichtnet verbonden. In de 
TL-buis is aan beide zijden een 
gloeidraad aangebracht. Van de 
gloeidraden is één uiteinde met 
het lichtnet of de spoel verbon- 
den. De overblijvende aansluitin- 
gen van de beide gloeidraadjes 
zijn verbonden met een starter. 
Gewoonlijk bestaat zo'n starter uit 
een kondensator met parallel 
daaraan een heliumlampje. De 
elektroden van de heliumlamp 
zijn gemaakt van bimetaal-staaf- 
jes. 

Als de fluorescentie-lamp met het 
lichtnet wordt verbonden, is de 
impedantie van de buis nog hoog. 
Voor de ontsteking is bij kamer- 
temperatuur een spanning van 
circa 1000 V nodig. Dit span- 
ningsnivo is aanzienlijk hoger 
dan de piekspanning van +310 V 
die het lichtnet levert. De helium- 
lamp in de starter begint echter al 
bij een spanning van circa 110 V 
te geleiden. Er loopt daardoor een 
kleine stroom (circa 0. 1 A) door de 
starter, waardoor deze warm 
wordt. De elektroden worden ver- 
hit, ze buigen naar elkaar toe en 
maken dan kontakt. Nu gaat een 
grotere stroom door de gloeidra- 
den van Tl.-buis lopen, waardoor 
deze beginnen te gloeien. Hier- 
door wordt het gas in de buis ver- 
hit en daalt de spanning waarmee 
deze ontstoken kan worden. 
Omdat het gas in het heliumlamp- 
je nu niet meer ontstoken is, daalt 
de temperatuur en koelen de bi- 
metalen plaatjes af, zodat ze weer 
van elkaar wegbuigen. Dat heeft 
tot gevolg dat de stroom door de 
gloeispiralen van de fluorescen- 
tie-lamp onderbroken wordt. De 
smoorspoel in serie met de lamp 
levert dan een flinke induk- 
tiespanning. Deze spanning is en- 
kele honderden volts groot en 
ruim voldoende om de voorver- 
warmde buis te ontsteken. De 
spanning die vanaf nu over de flu- 
orescentie-lamp staat is circa 
50. . . 70 V, veel te laag om de he- 
liumlamp in de starter nog te ont- 
steken. Er loopt verder geen 
stroom meer door de gloeidraden 



Fluorescentielampen hebben de vervelende eigenschap 
dat ze na het inschakelen een tijdje flakkeren en 
knipperen voordat ze eindelijk goed branden. De 
schuldige van dit verschijnsel is gewoonlijk de bekende 
elektromechanische starter. Met behulp van een 
elektronische schakeling is zo'n lamp eenvoudiger en 
beter te ontsteken. De schakeling uit dit artikel neemt de 
funktie van de klassieke elektromechanische starter over 
en is zeer eenvoudig van opzet. 



Figuur I. De schakeling van 
een normale fluorescentie- 
lamp. De bekende starter 
bestaat uit een speciale heli- 
umlamp met bimetaal-elek- 
troden. Parallel aan de heli- 
umlamp is een kondensator 
geschakeld. 


en deze worden vanaf nu alleen 
nog maar als elektroden gebruikt. 
De lamp brandt vanaf nu rustig, 
als alles goed is. De kondensator 
parallel aan het heliumlampje 
dient voor het onderdrukken van 
radiostoring die in de TL-buis ont 
staat. 

Blijft de vraag waarom de elektro- 
mechanische starter meerdere po- 
gingen moet ondernemen om de 
TL-buis te ontsteken. Het ant- 
woord is even simpel als voor de 
hand liggend: Er wordt een wille- 
keurig moment gekozen om de 
lamp te ontsteken. Dit blijkt in de 
praktijk niet altijd goed te gaan. 
Wordt de stroom namelijk onder- 
broken op een tijdstip dat de mo- 
mentele waarde te klein is. dan is 
de spoel niet in staat om nog een 
flinke spanningspiek op te wek- 
ken. Daarnaast is de buis zelf vaak 
nog niet voldoende opgewarmd 
om eenvoudig te ontsteken. 


elektuur 4-92 


81 




©- 0 - 


© 0 - 



De elektronische variant 

Er zijn zeker drie manieren te be- 
denken om met behulp van elek- 
tronica het branden van fluores- 
centie-lampen (TL-buizen) te ver- 
beteren. Zo kan de starter vervan- 
gen worden door een stukje elek- 
tronica. De funktie van de helium- 
lamp in de starter wordt dan over- 
genomen door een thyristorscha- 
keling. Een dergelijke schakeling 
heeft Elektuur al in juni 1982 ge- 
publiceerd. 

Een tweede mogelijkheid is de 
techniek die toegepast wordt bij 
Tl.-pechlampen die werken op een 
12-V-akku. Hierin worden gewoon- 
lijk TL-buizen met een vermogen 
van 4 tot 9 watt gebruikt. De lam- 
pen worden aangestuurd met een 
HF-wisselspanning die een fre- 
kwentie van 50. . . 100 kHz heeft. 
Daartoe zit in het apparaat een 
HE-eindtrap met bijbehorende HF- 
transformator. Door de hoge fre- 
kwentie en de betrekkelijk hoge 
nullastspanning die de oscilla- 
torspanning levert, wordt de TL- 
buis snel ontstoken. In de praktijk 
gaat de buis meteen branden als 
de IIF-oscillator begint te oscille- 
ren. Eigenlijk is deze opzet. zeker 
uit technische overwegingen, de 
meest elegante oplossing. Toch 
kleven er een paar nadelen aan. 
De HF-stoorstraling die vrijkomt 
bij deze schakeling blijkt in de 
praktijk voor veel storingen te 
kunnen zorgen. Daarnaast is de 
elektronica die nodig is om lam- 
pen met grotere vermogens 
(20...60W) aan te sturen, niet 
echt goedkoop. 

Hest nog de derde variant. Hierbij 
gaan we uit van een schakeling 



Figuur 2. De elektronische 
startschakeling die de elek- 
tromechanische starter ver- 
vangt. is opgebouwd met 
slechts zeven komponenten. 


die de voor het ontsteken noodza- 
kelijke hoogspanning levert. De 
smoorspoel is in dat geval voor de 
ontsteking niet meer nodig, maar 
wel nog voor de stroombegren- 
zing. Hoe zo'n hoogspanning op 
een eenvoudige en goedkope ma- 
nier opgewekt kan worden, is te 
zien in figuur 2. 

Starten zonder starter 

Behalve vier kondensatoren is ook 
nog de hulp van twee dioden en 
een bruggelijkrichter nodig. Met 
behulp van deze komponenten is 
de gewenste spanningsopslinge- 
ring te realiseren. Op het moment 
van inschakelen is de fluorescen- 
tie-buis hoogohmig en zijn de 
kondensatoren ongeladen. Laten 
we er even van uitgaan dat op dat 
moment de lichtnetspanning de 
eerste positieve halve periode 
doormaakt (positieve spanning 
aan L2 en nulnivo aan Fl). Kon- 
densator Cl wordt nu via Dl en de 
bruggelijkrichter opgeladen, kon 
densator C4 via een diode uit de 
bruggelijkrichter. De spanning 
over de kondensatoren loopt op 
tot circa 310 V. het pieknivo van 
de netspanning. Tijdens de nega- 
tieve periodehelft wordt C2 via de 
bruggelijkrichter opgeladen tot 
310 V, C3 via C4 en D2 tot circa 
470 V. Hierbij geeft C4 een deel 
van zijn lading af aan C3. Bij de 
volgende positieve halve periode 
geeft C2 via Dl een deel van zijn 
lading aan Cl door en wordt C4 
weer helemaal opgeladen tot 
310 V. Op deze manier pompen de 
kondensatoren C2 en C4 de span- 
ning over Cl respektievelijk C3 
omhoog naar de dubbele 


piekspanning van het lichtnet, 
dus ongeveer 620 V. Aan de rech- 
terzijde van de TL-buis staat een 
spanning van +620 V. aan de lin- 
kerzijde -620 V (beide spannings- 
nivo's zijn gemeten ten opzichte 
van nulpotentiaal). Deze spanning 
staat over de TL-buis zolang hij 
niet ontsteekt. 

Zodra de buis ontsteekt, worden 
plotsklaps de kondensatoren ont- 
laden tot een spanningsnivo van 
50...70V, de nominale brand- 
spanning van de buis. De konden- 
satoren kunnen nu niet meer bij- 
geladen worden en hebben vanaf 
dat moment geen funktie meer in 
de schakeling. Vanaf nu wordt de 
buis via de bruggelijkrichter van 
een gelijkspanning voorzien. 

Bijzonderheden 

Het voeden van de buis met gelijk 
spanning is het eerste opvallende 
verschil t.o.v. normaal gebruik. 
Verder worden de gloeidraden 
vanaf nu alleen nog maar als elek- 
trode en niet meer als voorverwar- 
mingselement gebruikt. Deze ma- 
nier van werken heeft zo zijn voor- 
en nadelen. Een voordeel is in 
ieder geval dat men met deze 
schakeling buizen kan gebruiken 
waarbij de gloeispiralen doorge- 
brand zijn. Een nadeel is echter 
dat de gelijkstroom door de buis 
een ionenstroom van de ene 
gloeispiraal naar de andere in 
stand houdt. In de praktijk bete- 
kent dit dat één gloeispiraal 
steeds dunner wordt, terwijl de 
andere steeds dikker zal worden. 
Ook kan hierdoor een zwarte 
neerslag op het glas van de buis 
ontstaan. Dit effekt is beslist niet 


82 


elektuur 4-92 




zo groot dat al na enkele dagen de 
gloeispiraal verdwenen is, maar 
desondanks moet men er reke- 
ning mee houden. Een oplossing 
is om zo af en toe, bijvoorbeeld 
om de paar weken, de buis even 
180° om te draaien. 

Opbouw en 
dimensionering 

Met opbouwen van een schakeling 
waar slechts zeven komponenten 
in verwerkt zijn, mag eigenlijk 
geen problemen geven. Omdat er 
geen print ontworpen is (bij zo 
weinig komponenten heeft dat 
geen zin), kan de schakeling exakt 
op maat gemaakt worden. Vanwe- 
ge de hoge spanning (tot zo'n 
1200 volt) is het gebruik van ex- 
perimenteerprint niet aan te beve- 
len. Let bij de montage op vol- 
doende afstand tussen de soldeer- 
punten. Evident is natuurlijk dat 
voor een goede isolatie gezorgd 
moet worden, zodra de schakeling 


ergens wordt ingebouwd (zie 
pag. 9). Ook een zekering is 
beslist geen overbodige luxe. Zou 
een van de komponenten sneuve- 
len en moet er gewacht worden op 
het doorbranden van de 16-A-ze- 
kering van de huis-installatie, dan 
zal de schakeling in die tijd letter- 
lijk en figuurlijk in rook en vlam- 
men zijn opgegaan. Een snelle 
glaszekering kan probleemloos in 
de schakeling gebruikt worden, 
omdat de smoorspoel extreme 
piekstromen toch de kop indrukt. 
Voor een 20-W-buis is de in fi- 
guur 2 gegeven dimensionering 
perfekt. Let er goed op dat voor de 
kondensatoren Cl en C3 beslist 
typen gekozen worden die ge- 
schikt zijn voor een gelijkspan- 
ning van 630 V. Bij een 40-W-buis 
krijgen de dioden Dl en D2 het 
qua stroom moeilijk. Met is dan 
beter exemplaren te kiezen die 
een stroom van 3 A en een 
sperspanning van 1000 V aan 
kunnen. Een snelle zekering van 


1 A geeft tenslotte een afdoende 
beveiliging. Gebruikt u voor brug- 
gelijkrichter BI een 3-A-exem- 
plaar (B250C3000), dan kan — in- 
dien een zekering van 1,5 A ge- 
bruikt wordt — ook een 60-W-buis 
benut worden. 

Heeft de buis wat problemen met 
het ontsteken, vervang dan de 
470-nF-kondensatoren door 

exemplaren met een kapaciteit 
van 1 jjF. 

Iedereen die twijfelt aan de opge- 
geven veilige waarden voor de ze- 
kering. moeten we er even op wij- 
zen dat een lamp van 60 W een 
grotere stroom opneemt dan uit 
de berekening 60 W/220 V (cir- 
ca 270 mA) zou blijken. Dit komt 
door het feit dat er mede door de 
smoorspoel een flinke blind- 
stroom loopt. Deze blindstroom 
wordt weliswaar niet door het lo- 
kale energiebedrijf in rekening ge- 
bracht. maar loopt wel door de 
schakeling. 

(920031) 


kanttekeningen 


Nogmaals CMOS-RAM- 
backup voor PC/AT 
Naar aanleiding van het artikel 
in februari ontvingen we twee 
brieven van lezers die daarin 
hun ervaringen met het pro- 
gramma hadden vermeld. De 
heer v. Leverink uit Veghel wist 
met het programma een 1,44- 
MB-drive te installeren. Het be- 
schikbare setup-programma 
kende dat type drive niet. De 
data die het drive-type bepaalt, 
staat op het CMOS-RAM-adres 
IOhex. Het meest signifikante 
nibble van dat byte geeft aan 
welk type drive A is, en het 
minst signifikante vertelt welk 
type drive B is. Er zijn vier ty- 
pen mogelijk: 0001 bin (360 k, 
514"), OOIObin (1,2 M, 514”), 
001 1 bin (720 k, 3!4”) en 

OIOObin (1,44 M, 314”). 

De heer v.d. Broek uit Brussel 
bracht ons op de hoogte dat een 
aantal gereserveerde bytes (de 
bytes 19...27hex) tegenwoor- 
dig ook al gebruikt worden en 
gaf gelijk aan waarvoor. Tevens 
wees hij ons op een fout in ta- 
bel 2. Op de onderste zes regels 
moeten de adressen namelijk 
beginnen met een 3 en niet met 
een I (na 2Fhex volgt immers 
30hex). Gekorrigeerd en aange- 
vuld vindt u tabel 2 hierbij op- 
nieuw afgedrukt. 

Beide heren hebben aan het 
programma een routine toege- 
voegd om de checksum te bere- 
kenen. In figuur 1 hebben we 
die routine voor u afgedrukt. 


De routine is geheel onafhanke- 
lijk van de rest van het pro- 
gramma, extra deklaraties zijn 
niet nodig. Het volstaat om de 
routine aan het programma toe 
te voegen en voor het laatste 
end-statement aan te roepen. 


tabel 


Adresses 

Description 

OO-OD 

Real-time doek Infor- 
mation 

0C 

Diagnostic status 
byte 

or 

Shut-down status 
byte 

10 

Diskette drive type 
byte 

(drives A and B) 

tl 

Reserved 

12 

t'ixed disk drive type 
(drives C and D) 

13 

Reserved 

14 

Cquipment byte 

15 

Low base memory 
byte 

16 

High base memory 
byte 

17 

Low expansion 
memory byte 

18 

High expansion 
memory byte 

19 

Drive type ofMDO 

IA 

Drive type of fIDO 

1B 

Lo byte aantal cyl. 

MOO 

IC 

Ml byte aantal cyl. 

MDO 

1D 

Aantal koppen MDO 

IC 

Lo byte precomp 

JIDQ 


ir 

Mi byte precomp 

MDO 

20 

Status byte 

21 

Low byte landing 
zone MDO 

22 

Ml byte lyte zone 

MDO 

23 

Aantal sectoren HDO 

24 

Lo byte aantal cyl. 

MD1 

25 

Ml byte aantal cyl. 

MDI 

26 

Aantal koppen MDI 

27 

Lo byte precomp 

MDI 

28 

Ml byte precomp MDI 

29 

Ststus byte 

2A 

Lo byte landing zone 
MDI 

2B 

Ml byte landing zone 
MDI 

2C 

Aantal sectoren MD) 

2D 

Reserved 

2C 

Mi byte checksum 
10h-2Dh 

2r 

Lo byte checksum 
10h-2Dh 

30 

Low expansion 
memory byte 

31 

Migh expansion 
memory byte 

32 

Date century byte 

33 

Information flags 
(set during power on) 

34-3r 

Reserved 



Programmeren van 
programmeerbaar filter 

De heer J. ter Laak uit Noord- 
wijk schreef ons dat hij blij ver- 
rast was met het ontwerp van 
een programmeerbaar filter in 
ons februarinummer. Bij hel 
testen van zijn schakeling kreeg 
hij echter steeds de melding 
"device fault” van BASIC op 
zijn computer. Na enig zoe- 
kwerk bleek dit te worden ver- 
oorzaakt door de openhangen- 
de pen 32 van de C entronics- 
konnektor (ERROR). Hij loste 
dit probleem op door die pen te 
verbinden met de overgebleven 
weerstand in array RI0. Daar- 
door staat op pen 32 een span- 
ning van 5 V en verschijnt geen 
foutmelding meer. Het zal van 
de gebruikte computer afhan- 
gen of u deze verandering wel 
of niet moet uit voeren. Bij de 
door ons gebruikte computer 
werkte de schakeling ook met 
openhangende pen 32 pro- 
bleemloos. 

Verder maakte de heer Ter Laak 
ons er op attent dat het volgens 
hem toch vrij gemakkelijk is 
om de centrale frekwentie en de 
Q-faktor direkt te programme- 
ren. Hij gebruikt daarvoor de 
volgende BASIC-routines: 



elektuur 4-92 


83 





Universele 

Z80'kaart 


Dé Z80-kaart voor de negentiger jaren 



Ondanks de niet te stuiten opmars van de 
microcontrollers, weten we dat we veel Elektuur-lezers 
een plezier doen met een op de Z80 gebaseerde 
processorkaart. Zeker wanneer deze gekombineerd wordt 
met een aantal moderne technieken zoals een liquid 
crystal display en een infrarood-ontvanger. Verder wordt 
deze kaart door een zodanige software ondersteund dat 
de gebruiker zich nauwelijks hoeft bezig te houden met 
het programmeren c.q. het uitzoeken van de werking 
uan de verschillende l/O-komponenten. Hij kan direkt 
met zijn eigen applikatie aan de slag gaan. 


Systeem beschrijving 

Bij de ontwikkeling van deze 
Z80-kaart is geprobeerd zoveel 
mogelijk opties te realiseren zon- 
der afbreuk te doen aan het uni- 
versele karakter. Enerzijds is ge- 
tracht een solide basis te leggen 
in de vorm van een aantal speci- 
fieke Z80-komponenten, ander- 
zijds zijn er l/O-opties gereali- 
seerd die voorzien in die zaken 
waar men bij andere kaarten de 
soldeerbout moet pakken en deze 
zelf moet realiseren, om over de 
hiervoor te schrijven software nog 


maar te zwijgen. In de door ons 
ontwikkelde soft- en hardware is 
daarbij zoveel mogelijk gezorgd 
dat niet gebruikte funkties geen 
invloed hebben c.q. omgeschre- 
ven kunnen worden. Wat te den- 
ken bijvoorbeeld van een 
PC/XT-toetsenbord dat naar keu- 
ze aangesloten kan worden om als 
bedieningsorgaan te fungeren. 

Blokschema 

Zoals te verwachten hoort bij een 
dergelijke opzet een behoorlijke 
hoeveelheid elektronica. Opdat 


niemand nu al de draad verliest, 
kijken we eerst naar het bloksche- 
ma in figuur I om een globale in- 
druk van de opzet te krijgen. 

Een eerste blik op het blokschema 
leert ons dat naast de Z80-CPU, 
twee Z80-PIO s en een Z80-CTC ge- 
bruikt zijn. Samen met het geheu- 
gen vormen zij het hart van de 
Z80-kaart. Behalve deze kompo- 
nenten is er natuurlijk een l/O- en 
een geheugen-adresdekodering 
nodig. Bij de geheugen-adres- 
sering is het ook nog mogelijk 
om te bankswitchen, zodat tot 
128 Kbyte geadresseerd kan wor- 
den. 

We zien verder dat de kaart rijke- 
lijk voorzien is van 1/0. Er is een 
RS232-, een printer- en een dis- 
play-aansluiting aanwezig. Om in- 
formatie terug te krijgen van de 
Z80-kaart moeten er natuurlijk 
ook opdrachten gegeven kunnen 
worden. Dat kan via de 
RS232-aansluiting, of in een meer 
direkte vorm via een PC/XT-toet- 
senbord of een IR-afstandbedie- 
ning. 

Behalve digitale interfaces is er 
ook een analoge interface in de 
vorm van een 8-bits AD/ DA. 

Voor diegene waarvoor de kaart 
wat 1/0 betreft nog te beperkt is, 
zijn de twee universele bussen be- 
doeld waarop de databus gebuf- 
ferd naar buiten geleid wordt, sa- 
men met een select-signaal en 
twee adreslijnen. Hierop kan iede- 
re l/O-komponent aangesloten 
worden die niet meer dan vier 
adressen in het l/O-bereik nodig 
heeft. Voorbeelden hiervan zijn de 
relais-kaart uit het november- 
nummer 91 en de optokaart voor 
de universele bus, die in een van 
de komende Elektuur-nummers 
gepubliceerd zal worden. 

De kaart is verder nog voorzien 
van een watchdog die als taak 
heeft om bij een eventuele span- 
ningsfout de lopende zaken op te 
slaan (met behulp van een non- 
maskable interrupt-NMI) of bij het 
vastlopen van de kaart deze via 
een reset te reïnitialiseren. De 
watchdog verzorgt ook het om- 
schakelen van de batterij naar de 
voeding opdat er geen data verlo- 
ren gaat. 

Dat was het blokschema in vogel- 
vlucht. We zullen nu iets dieper op 
een aantal onderdelen ingaan. 

De geheugenindeling 

Om een Z80 te laten werken, moet 
er geheugen aanwezig zijn in de 
vorm van EPROM- en RAM-geheu- 
gen. Zoals in het blokschema te 
zien is, zijn vier geheugen-konfi- 


84 


elektuur 4-92 


guraties mogelIJK. De basisopzet 
van de Kaart (Konfiguratie 0) is zo- 
danig dat er twee EPROM's van 
16 Kbyte en een RAM van 
32 Kbyte in het systeem aanwezig 
zijn. Een EPROM is bedoeld voor 
de gebruikersafhankelijke appli- 
katie en de tweede bevat de BIOS 
voor de Z80-kaart. De basissoft- 
ware biedt de mogelijkheid om 
een, in de eerste EPROM aanwezig, 
gebruikersprogramma automa- 
tisch op te starten. In de andere 
geheugen-konfiguraties kan de 
BIOS gekombineerd worden met 
gebruikerssoftware in een 27128, 
27256 of 27512 met parallel daar- 
aan tot 64 Kbyte RAM. 

Meer informatie over de exakte ge- 
heugenindeling en de bijbehoren- 
de adressen per konfiguratiekeuze 
kan in figuur 2a en 2b gevonden 
worden. 


De Z80-BI0S 

BIOS staat voor Binary Input Out- 
put System en is een program- 
mastruktuur die In veel compu- 
ters gebruikt wordt om upgrades 
van de basis software en of -hard- 
ware mogelijk te maken zonder 
dat daarvoor eerder geschreven 
software herschreven moet wor- 
den. De BIOS is een lijst van start- 
adressen die voor iedere versie de- 
zelfde zijn. Door nu zo'n startadres 
aan te roepen, kan men te allen 
tijde een specifieke funktie van de 
kaart aanroepen. Op dit start- 
adres staat namelijk een jump 
naar het werkelijke beginadres 
van de benodigde subroutine. Bij 
een update verandert dan alleen 
deze jumplijst; de uitvoering van 
eigen applikaties blijft echter het- 
zelfde. 

Om dit te verwezenlijken moet de 
BlOS-gebruiker een aantal zaken 
weten: 



♦0 

♦o 

♦o 

♦o 


Figuur 1. Dit blokschema geeft duidelijk de indeling van de 
Z80-kaart weer. Naast de Z80-CPU bevat deze twee Z80-PI0's 
en een Z80-CTC. Samen met het geheugen vormen zij het 
hart van de Z80-kaart, die overigens rijkelijk is voorzien van 
l/O. 


■ De funktie van de subroutine. 

■ Het aanroep-adres. 

■ De benodigde variabelen, d.w.z. 
welke registers moeten met welke 
gegevens gevuld worden. 

■ Hoe zijn de registers beïnvloed 
bij terugkeer uit de routine. 

Zijn al deze gegevens bekend, dan 


wordt de BIOS volledig transpa- 
rant en maakt het niet zoveel uit 
op welke wijze een funktie gereali- 
seerd wordt. De beschrijving van 
een routine kan er dan uitzien zo- 
als in figuur 3. Uit deze definitie 
zijn alle benodigde gegevens te 
halen om zonder kleerscheuren 
een funktie uit te voeren zonder 


CONO 

0 

1 

0 

1 


CON1 

0 

o 

1 

1 


BANKO 

32 K ROM 

16K ROM 

32K ROM 

32K ROM 


32K RAM 

32K RAM 

32K RAM 

32K RAM 


BANK1 


32K RAM 

32K RAM 

32K RAM 





32K ROM 



27128 

27128 



00000H • 03FFFH 

IC1 



27256 


OOOOOH - 07FFFH 





27512 1/2 

OOOOOH - 07FFFH 





27512 1/2 

18000H - 1FFFFH 

IC2 

27128 




04000H ■ 07FFFH 


43256 

432S6 

43256 

10000H - 17FFFH 

IC3 

43256 

43256 

43256 

43256 

OOOOOH - OFFFFH 


OFFFFH 


08000H 

07FFFH 


1FFFFH 


18000H 

17FFFH 


04000H 

03FFFH 


OOOOOH 

BANK 0 


10000H 

BANK 1 


Figuur 2a. Door selektie van de jumpers CONO en CON1 en 
de bijbehorende IC's is het mogelijk om uit vier geheugen- 
konfiguraties te kiezen. 


Figuur 2b. Er kan tot 128 
Kbyte geheugen geadres- 
seerd worden. 


elektuur 4-92 


85 































0059H 

; name : 

ldirmv 

; f unction: 

load increment repeat into memory from video 

; input : 

BC>length, DE=ram address 

HL-display character pointer 

; output : 

none 

; changes : 

AP, BC, DE 



Figuur 3. Zo wordt iedere KlOS-funktie gedoku menteerd , zo- 
dat eenieder deze gemakkelijk kan gebruiken. 


dat we enige kennis hebben hoe 
de lunktie exakt uitgevoerd wordt. 

Geheugen- en 
I /O-adres-dekoders 

Om de verschillende gcheugen- 
indelingen te kunnen realiseren, 
moeten de selektiesignalen van 
de verschillende komponenten 
gedckodeerd worden opdat er 
geen konflikten plaatsvinden. De 
geheugenadressering wordt daar- 
bij beïnvloed door de gekozen 
konfiguratie en de bankswitching- 
informatie. De konfiguratie wordt 
voor het opstarten gekozen en het 
bankswitchen gebeurt software- 
matig. Cr wordt echter hardware- 
matig voor gezorgd dat er alleen 
omgeschakeld kan worden indien 
dat in de gekozen konfiguratie 
mogelijk is. 

Voor diegenen die niet exakt we- 
ten wat bankswitching inhoudt, 
de volgende toelichting: 
Aangezien een Z80 slechts 64 
Kbyte geheugen kan adresseren, 
moeten we speciale voorzieningen 
treffen wanneer we meer geheu- 
gen willen gebruiken. In ons geval 
willen we 128 Kbyte, opgedeeld in 
blokken van 32 Kbyte. kunnen 
adresseren. Dit betekent dat er 
vier mogelijkheden zijn om in to- 
taal 64 Kbyte geheugen te kiezen. 
Cr zijn dus twee bits nodig om te 
kunnen bankswitchen. leder bit 
kan dan twee blokken van 32 Kby- 
te selekteren. Bij het veranderen 
van zon bit moet er natuurlijk wel 
op gelet worden dat niet het ge- 
deelte geswitched wordt waarin 
we ons software matig bevinden. 
Vandaar ook dat in de BIOS routi- 
nes zijn opgenomen die een en 
ander soepel laten verlopen, zodat 
het bijvoorbeeld mogelijk is om 
de KAM, die in konfiguratie 1 t/m 
3 naast de BIOS-CPKOM zit. te le- 
zen en te beschrijven. 

De bankswitching-informatie 
wordt opgeslagen in een latch, die 
via de l/O-adressering beschreven 
kan worden. De l/O-adressering 
zorgt verder voor een korrekte ver- 
werking van de overige l/O-kom- 
ponenten. 

Pa ral lel -I / O, de PIO's 

Op de Z80-kaart bevinden zich 
twee PIO's. Dit zijn universele 
l/O-bouwstenen die ieder voor- 
zien in twee 8-bits poorten. Deze 
PIO's worden op de kaart geinitia- 
liseerd als bit-input/output. d.w.z. 
ieder bit is onafhankelijk van de 
andere bits te gebruiken als in- ol 
uitgang. PIOI wordt gedeeltelijk 
intern gebruikt en PI02 blijft over 


voor persoonlijk gebruik en wordt 
als input gedefinieerd (de gebrui- 
ker kan dit via de BIOS naar be- 
hoefte veranderen). 

Van PIOI wordt een poort gebruikt 
voor interne signalen en een poort 
om de kodes van de IK-ontvanger 
te dekoderen. Indien er geen IK- 
ontvanger gebruikt wordt, staat 
het de gebruiker vrij om deze 
poort anders te definiëren. De 
poort die intern gebruikt wordt, 
verzorgt o.a. de Centronics-hand- 
shaking, de dekodering van het 
PC/XT-toetsenbord en de detektie 
van interrupts die door de 
KS232-interface gegeven worden. 
Deze poort is natuurlijk niet her- 
definieerbaar via de BIOS. 

De CTC, vier timers 

De CTC biedt de mogelijkheid om 
drie timers/counters te gebrui- 
ken. Timer 3 wordt gebruikt om 
iedere 10 ms een interrupt te ge- 
nereren. In deze interrupt kunnen 
tijdafhankelijke zaken afgehan- 
deld worden. Via een softwarc- 
hook is deze interrupt-routine uit 
te breiden met een eigen routine. 
Cen software-hook? Wat is dat nu 
weer? In de systeemvariabelen is 
een gebied opgenomen dat na 
power-up gevuld wordt met re- 
turn-opdrachten. Cen aantal van 
de BlOS-routines roepen aan het 
begin van de routine een van deze 
adressen aan. Normaal gesproken 
staat daar dan een return en ver- 
volgt de procedure de normale ak- 
ties. Door nu op de plaats van de- 
ze return een call te plaatsen naar 
een gebruikersroutine, kunnen we 
de BlOS-routine uitbreiden, c.q. 
ombuigen (vandaar het Cngelse 
woord hook). Per hook zijn 5 
adressen gereserveerd, voldoende 
om een call en een return te plaat- 
sen. Wordt er hier naar een sub- 
routine gesprongen via een jump- 
opdracht, dan keert het program- 
ma hier niet terug, hetgeen kon- 
kreet betekent dat de BlOS-routi- 
ne overgeslagen wordt. Voor wie 
dit alles een beetje vaag is, zij ver- 
meld dat op de door Clektuur ge- 


leverde diskette (CSSI7I3) een uit- 
gewerkt voorbeeld van zon om- 
buiging te vinden is. De Timer 3 
interrupt-routine telt bijvoorbeeld 
de beep-tijd af van de pieper die 
op de kaart aanwezig is, zodat 
hierop niet gewacht hoeft te wor- 
den. 

Timer 0.1 en 2 zijn vrij voor eigen 
gebruik te definiëren. 

Toetsenbord 

Als bedien ingsorgaan kan een 
standaard PC/XT-toetsenbord ge- 
bruikt worden of een infrarood- 
zender en -ontvanger voor gea- 
vanceerdere toepassingen. Het 
PC/XT-toetsenbord kan via een 
5-polige D!M-plug rechtstreeks op 
de Z80-kaart aangesloten worden. 
Bij het opstarten wordt dan gede- 
tekteerd welk formaat er voor de 
transmissie gebruikt wordt. 

De IK-optie wordt ingevuld door 
de KC5-kode-ontvanger zoals die 
in het Clektuur december-num- 
mer '91 beschreven werd. Iedere 
zender die KC5-kode uit geeft kan 
gebruikt worden. De I -toets is als 
CSC gedefinieerd en aan de reste- 
rende toetsen wordt de ASCII- 
waarde 32 + toetskode toege- 
kend. De definitie van deze toet- 
sen is in RAM opgeslagcn, zodat 
iedere gebruiker deze naar eigen 
keuze kan wijzigen. 


RS232 en Centronics 
interface 

De Z80-kaart is voorzien van een 
KS232- en een Centronics-inter- 
face, zodat de kaart op afstand 
bestuurd kan worden en eventuele 
data kan uitprinten. De KS232-in- 
terface maakt het mogelijk om 
een full-duplex-verbinding (gelijk- 
tijdig zenden en ontvangen) te 
maken met een terminal of ander 
serieel systeem. Deze interface ge- 
draagt zich daarbij als DCC (data 
communication equipment). Dit 
betekent o.a. dat de Z80-kaart al- 
leen op aanvraag iets via de 
RS232-interface zal doen. In de 


86 


elektuur 4 92 



software zijn o.a. aanspreek-routi- 
nes opgenomen waarmee delen 
van het geheugen gelezen c.q. be- 
schreven kunnen worden. Ook is 
het mogelijk de baudrate en het 
transmissieformaat aan te pas- 
sen. De KS232-interface kan bij- 
voorbeeld ingesteld worden op 
alle gangbare baudrates van 50 
tot 38.400 Bd. 

Watchdog en battery- 
backup 

De watch-dog heeft een aantal 
funkties op deze Z80-kaart. Zo 
zorgt deze er voor dat bij het in- 
schakelen van de kaart een mini- 
male reset-puls aan de processor 
gegeven wordt. Verder worden de 
voedingsspanningen (de inko- 
mende en de gestabiliseerde) in 
het oog gehouden en wordt het 
omschakelen van battery-backup 
naar de 5-V-voedingsspanning ge- 
regeld. Tevens bezit de watchdog 
een ingang die voortdurend kon- 
troleert of de kaart niet vastgelo- 
pen is. Is dat wel het geval, dan re- 
set de watchdog de kaart en start 
deze opnieuw op. Dit laatste is 
vooral zinvol in die toepassingen 
waarbij zaken geregeld c.q. 
bestuurd moeten worden zonder 
dat iemand aanwezig is. Bij een 
eventuele vastloper, bijvoorbeeld 
als gevolg van een spanningspiek 
op het lichtnet, start de kaart op- 
nieuw en kan het proces verder 
bestuurd worden. 

Liquid crystal display 

De kaart biedt de mogelijkheid 
om een intelligent LC-display, 
eventueel met verlichting, aan te 
sluiten, zodat er ook gegevens en 
instellingen weergegeven kunnen 
worden. De kaart ondersteunt dis- 
plays tot en met 80 karakters. De 
voorkeur gaat daarbij uit naar een 
display van 2 x 40 karakters. Maar 
ook eenregelige of vierregelige 
displays kunnen aangesloten wor- 
den zolang het totale aantal ka- 
rakters niet de 80 overschrijdt. 
Deze intelligente displays maken 
nagenoeg altijd gebruik van de 
Hitachi I1D44780 display-control- 
ler en de aansluitingen van het to- 
tale display zijn vaak hetzelfde, 
ook al is soms de nummering an- 
ders. 


Het schema 

Zo langzamerhand wordt het tijd 
om ook het schema te bekijken en 
te zien hoe de diverse funkties ge- 
realiseerd zijn. 

In figuur 4 is het schema gete- 


SHORTFORM 

HARDWARE: 

■ Z80B-processor als hart van deze systeem kaart 

■ 32 l/O-lijnen, waarvan er minimaal acht en maximaal 16 intern 
gebruikt worden 

■ Drie timers 

■ Tot 64 Kbyte RAM èn 64 Kbyte ROM 

■ 8-bits AD/DA-konverter 

■ Gestandaardiseerde RS232 seriële interface 

■ Parallelle printer-interface 

■ Twee aansluitingen volgens de universele bus 

■ On-board watchdog 

■ Bediening mogelUk via een standaard PC/XT-toetsenbord of via 
een dedicated infrarood-afstandbediening 

■ LC-display tot twee maal 40 karakters 

■ On-board battery-backup 

SOFTWARE: 

■ BIOS verkrijgbaar, waarmee al de funkties op de Z80-kaart te be- 
dienen en testen zijn 

■ Extra interessant voor de MSX-Z80-programmeur: MSX-kompati- 
bele BIOS 

■ Ingebouwde testroutines 


kend. In de linker bovenhoek vin- 
den we de Z80 terug. In ons geval 
een Z80B, d.w.z een 6-MHz-type. 
Dit type is nodig omdat de 
systeemfrekwentie 5,0688 MHz 
bedraagt. Uit deze frekwentie leidt 
de seriële interface de diverse 
baudrates af. 

Rechts en onder de Z80 vinden we 
resp. het geheugen en de 
Z80-l/0-komponenten. De 1/0- 
komponenten zijn natuurlijk ook 
van het B-type vanwege de ge- 
bruikte frekwentie. Een van de 
voordelen bij het gebruik van spe- 
cifieke Z80-komponenten is de 
eenvoud waarmee deze kompo- 
nenten aangesloten kunnen wor- 
den. Verbinden we alle systeem- 
en datalijnen van de diverse kom- 
ponenten met elkaar, dan blijven 
alleen de selektielijnen over om 



aangesloten te worden. Verder 
moet nog de prioriteit bepaald 
worden bij het afhandelen van in 
terrupts. Dit gebeurt via de IEO 
(Interrupt Enable Output)- en de 
IEI(lnterrupt Enable lnput)-aan- 
sluitingen. De gekozen prioriteit- 
volgorde is IC7 (PIOI voor intern 
gebruik), IC6 (PI02 voor extern ge- 
bruik) en IC5 (CTC). 

In de basis software genereren al- 
leen PIOI en de CTC interrupts. Bij 
de PIO zijn dit interrupts veroor 
zaakt door de KS232-poort en /of 
het PC/XT-toetsenbord. De CTC 
genereert iedere 10 ms een inter- 
rupt waarbij onder andere het IK 
toetsenbord gekontroleerd wordt. 
Vandaar de pull-up-weerstand op 
pen 8. Indien deze niet aanwezig 
zou zijn, dan zou de toetsenbord- 
buffer vollopen met willekeurige 


elektuur 4-92 


87 





EXT 1 



Figuur 4. tiet komplete schema. Een van de voordelen bij het gebruik van specifieke 
Z80-komponenten is de eenvoud waarmee deze komponenten aangesloten kunnen worden. 


88 


elektuur 4-92 







«V 



toetsaanslagen en zo de werking 
verstoren. R23 bij IC 12 heeft een 
zelfde oorsprong en verhindert on- 
gewenste interrupts indien IC12 
niet geplaatst is. 

Omdat er verschillende geheugen- 
konfiguraties mogelijk zijn, is de 
aansluiting van de EPROM('s) en 
RAM(s) niet geheel rechttoe recht- 
aan. In de IC-voet voor IC2 kan 
zich zowel een EPROM als een RAM 
bevinden. Afhankelijk hiervan 
moeten de jumpers JP1 t/m JP5 
aan de ROM- dan wel aan de RAM- 
zijde ingestoken worden. In het 
schema staat de situatie gete- 
kend indien er een EPROM aanwe- 
zig is (geheugen-konfiguratie 0). 
Op de plaats van IC1 zijn drie ty- 
pes EPROM mogelijk: een 27128, 
een 27256 of een 27512. Vandaar 
dat de adreslijnen A14 en A15 af- 
hankelijk van het type gewijzigd 
moeten kunnen worden. 

De besturing van deze adreslijnen 
wordt gedaan via de geheugen- 
adres-dekodering die zich in IC9, 
een GAL16V8, bevindt en wordt 
indirekt bepaald door de instel- 
ling van de konnektoren CONO en 
COM1. Deze konnektoren zijn 
vooraf ingesteld op een geheu- 
gen-konfiguratie zoals beschreven 
in figuur 2a en afhankelijk daar- 
van worden de adreslijnen A14 
en/of A15 wel of niet door gela- 
ten. Deze GAL verzorgt ook de se- 
lektie van de drie geheugenkom- 
ponenten, die behalve van A14 en 
Al 5 ook nog gedeeltelijk afhanke- 
lijk is van de gekozen geheugen- 
konfiguratie en de SELO- en 
SELl-lijnen komende van 109. 
SELO en SEL1 maken het mogelijk 
om in blokken van 32 Kbyte tus- 
sen BANKO en BAP1K1 om te scha- 
kelen (zie figuur 5). 

De transistoren Tl en T2 samen 
met R5 en R6 zorgen er bij power- 
down voor dat de RAM s niet gese- 
lekteerd zijn, zodat bij power-on 
de gegevens behouden blijven. De 
voedingsaansluitingen van IC2 en 
IC3 zijn verbonden met pen 1 van 
IC10 die de battery-backup-om- 
schakeling waarneemt. 

De MAX690, een watchdog-IC, 
schakelt tussen de 5 V en de bat- 
terij om zodra de spanning op pen 
2 beneden (-50 mV) of boven 
( + 70 mV) de batterUspanning 
komt. Verder zal de watchdog een 
reset genereren indien de voe- 
dingsspanning beneden de 4,65 V 
zakt; dit geldt voor de MAX690 en 
de MAX694. Wie iets meer ruimte 
wil hebben kan de MAX692 ge- 
bruiken, die pas bij 4,4 V een reset 
geeft. Bij power-up geeft IC10 
ook een gedefinieerde reset-puls 
(50 ms bij de MAX690 en MAX692 


elektuur 4-92 


89 




en 200 ms bij de MAX694). 

Via K8 en R7 wordt ook nog de in- 
gangsspanning van de kaart in de 
gaten gehouden en indien de 
spanning op pen 4 beneden de 
1,3 V zakt, wordt uitgang PFÖ 
laag. Hiermee kan, indien jumper 
NMI geplaatst is, een non-maska- 
ble interrupt gegenereerd worden 
waarmee, voordat de voedings- 
spanning onder de 4,65 V zakt en 
IC 10 een reset geeft, de laatste 
stand van zaken gered kan wor- 
den. Deze optie is alleen on- 
dersteund dooreen software-hook 
die gekoppeld is aan de NMI. S2 
maakt het mogelijk om een derge- 
lijke funktie te testen. 

Behalve het kontroleren van de 
voedingsspanningen kan de 
watchdog ook zien of de kaart nog 
' loopt". De zogenaamde watch- 
dog-timer observeert daarvoor de 
WDI-ingang. Indien hierop een sig- 
naal aanwezig is (niet open dus), 
dan moet dit minstens iedere 
1,6 ms van nivo veranderen. Is dit 
niet het geval, dan wordt de kaart 
gereset. Via de jumper PIOI kan 
deze ingang met het selektiesig- 
naal van IC7 verbonden worden. 
Omdat de CTC, indien de BIOS ge- 
bruikt wordt, iedere 10 ms een in- 
terrupt genereert en in de daarbij 
behorende subroutine IC7 adres- 
seert. is dit signaal een goed te- 
ken of de kaart nog werkt. 
Behalve de geheugenselektie be- 
vindt zich ook de adresdekode- 
ring van de l/O-bouwstenen in 
een GAI. (IC8). Dit heeft het grote 
voordeel dat de adressen met wei- 
nig komponenten toch volledig, 
zonder spiegels, geadresseerd 
kunnen worden. De adressering 
van de verschillende komponen- 
ten is aangegeven in figuur 6. 

Als analoge interface is gekozen 
voor de AD7569. een 8-bits 
AD/DA-konverter die een zeer een- 
voudige interfacing mogelijk 
maakt. Met een konversietijd van 
I respektievelijk 2 mikrosekonden 
voor de DA- en de AD-omzetting 
mag deze komponent redelijk snel 
geno emd worden. Doordat het 
busy-signaal, dat laag is tijdens 
een AD-konversie, met de 
wait-aansluiting van de processor 
verbonden is, kan de AD-konverter 
eenvoudig met een IM-kommando 
uitgelezen worden: IN A,(ANALOG) 
geeft dan direkt als resultaat de 
aangelegde spanning in de akku- 
mulator (ANALOG is hierbij het 
I/O-adres van de AD/DA-konver- 
ter), zonder dat we deze leesaktie 
van een timing moeten voorzien. 
Het schrijven gaat al net zo ge- 
makkelijk: OUT (ANALOG), A 

plaatst de gewenste spanning op 


de uitgang. 

Het in- en uitgangsbereik loopt 
van 0 V tot 2,5 V of van 0 V tot 
1,25 V afhankelijk of de range-in- 
gang hoog dan wel laag is. Via 
K24 wordt deze ingang hoog ge- 
houden en door pen 3 van BI met 
massa te verbinden, kan deze laag 
gemaakt worden. 

De KS232-interface bestaat uit 
twee IC's: een twintig pens UART 
(Universal Asynchronous Receiver 
and Transmitter) en een signaal- 
omzetter (MAX232), die de signa- 
len naar RS232-nivo's omzet. De 
COM8IC17 (IC 1 2) heeft alles aan 
boord om een probleemloze serië- 
le interface op te zetten. Met de 
gekozen klokfrekwentie is het mo- 
gelijk om alle gangbare baudrates 
te maken van 50 Bd tot 38.400 
Bd. Tevens verzorgt deze UART ook 
het handshaking-protocol van de 
seriële verbinding, zodat een en 
ander software-matig eenvoudig 
blijft. De MAX232 zorgt met de in- 
gebouwde spanningsomvormers 
voor signaalnivo's van + ÏOV en 
-I0V op de RS232-konnektor, 
waardoor een gestandaardiseerde 
RS232-interface ontstaat. Kil is 
zodanig aangesloten dat op een- 
voudige wijze een 9-polige sub-D 
flatcable-konnektor aangesloten 
kan worden, om deze als DCE 
(Data Communication Equip- 
ment) met een DTE (Data Terminal 
Equipment). ofwel besturende 
computer, te verbinden. 

Vervolgen wij onze weg door het 



Memory select SELO 

SEL1 

00000H - 07FFFH 1 

X 

08000H - OFFFFH x 

1 

10000H - 17FFFH 0 

X 

18000H - 1FFFFH x 

0 


Figuur 5. De geheugenselek- 
tie door middel van de SELO- 
en SEL I -registers. 


1/0 addresses 

EXT 1 

OFCH - OFFH 

EXT2 

0F8H • OFBH 

PIOI 

0F4H - 0F7H 

PI02 

OF OH - 0F3H 

CTC 

OECH - OEFH 

DISP 

0E8H OEBH 

RS232 

0E6H 0E7H 

PRN 

0E5H 

ANALOG 

0E4H 

MEMSEL 

OEOH 0E3H 


Figuur 6. Dit zijn de adressen 
van de l/O-bouwstenen die 
met behulp van de GAL's ge- 
realiseerd zijn. 


schema, dan komen we nu aan bij 
KI2 waarop het al eerder vermel- 
de PC /XT-key board aangesloten 
kan worden. Indien een automa- 
tisch omschakelend XT/AT-toet- 
senbord aangesloten wordt, dan 
zal, omdat pen 2 via R2 met mas- 
sa verbonden is. dit zich instellen 
als XT-toetsenbord. Via T5 kan 
ook het toetsenbord, na een hard- 
ware-reset, software matig gere- 
set worden. 

Op KIO kan een LCD aangesloten 
worden waarvan de kontrast- 
instelling geregeld wordt via PI . In 
applikaties waarbij weinig omge- 
vingslicht aanwezig is, kan ge- 
bruik gemaakt worden van een 
backlighted display, een display 
met verlichting dus. Vandaar dat 
het display apart gevoed wordt 
vanuit IC21, terwijl 1C20 de span- 
ning voor de resterende onderde- 
len op de print verzorgt. Ander- 
zijds is dit ook gedaan om de 
stoorsignalen die bij de display- 
multiplexing ontstaan enigszins 
van de hoofdvoeding af te hou- 
den. De voeding van de verlich- 
ting is afhankelijk van het type en 
het merk display. Er zijn types die 
op 5 V aangesloten moeten wor- 
den (R2I vervangen door een 
draadbrug) en types die een be- 
paalde stroom nodig hebben (di- 
mensionering van R2I). De aan- 
sluitingen voor de backlighting 
vinden we op pen 15 en 16 van 
KIO. De jumper LCD biedt de mo- 
gelijkheid om de display-verlich- 
ting op eenvoudige wijze aan en 
uit te schakelen. 

De printer-datalijnen worden ver- 
zorgt door een latch IC 16, terwijl 
de stuursignalen van en naar K9 
en K9 door IC 17 gebufferd wor- 
den. Deze laatste buffert ook de 
stuursignalen naar de twee exter- 
ne bus-aansluitingen. De data- 
bussen hiervan worden via IC 14 
en IC 1 5 gebufferd. De konnekto- 
ren K7 en K8 zijn daarbij aan- 
gesloten in overeenstemming met 
de universele bus, die eerder in 
Elektuur is beschreven. 

Tot hier de beschrijvingen van 
deze aflevering. De volgende 
maand wordt de bouw en test van 
de print beschreven en de bijbe- 
horende test-software in de BIOS- 
EPROM. 

(920002-1) 


elektuur 4-92 


91 



het lek van 

I 2 C-inlerface 
(januari 1992) 

Het in deze interface gebruikte 
IC PCD8584 wordt niet langer 
door Philips gefabriceerd. Er is 
nu een nieuw type, de PCF8584, 
dat geheel kompatibel is met 
zijn voorganger. Het nieuwe IC 
heeft overigens een verbeterde 
4-draads lange-afstand-mode. 

universele Z80-kaarl 

(april/mei 1992) 

Bij de Z80-kaart blijkt de in- 
houd van de RAM-disk bij 
power-up beschadigd te worden. 
Dit probleem is onderzocht en 



Elektuur 

het blijkt een gevolg te zijn van 
een spanningsdip op de backup- 
spanning van de RAM-disk bij 
het inschakelen. De oorzaak 
hiervan is het ongedefinieerd 
opkomen van GAL-dekoder 2 
die de RAM's en EPROM’s 
bestuurt. De oplossing hiervoor 
is het toevoegen van een BS170 
in de massalijnen van Tl en T2, 
zoals het bijgaande schema laat 
zien. De gate van deze FET 
wordt verbonden met de reset- 
lijn. Daardoor schakelt de FET 
pas in wanneer alle elektronica 
op de print de gelegenheid heeft 
gehad om zich goed in te stellen. 
Deze reset wordt geleverd door 



de MAX690 die altijd is voor- 
zien van voedingsspanning; een 
goede reset bij power-up is daar- 
door gegarandeerd. 

De wijziging kan als volgt op de 
print worden uitgevoerd: Van Tl 
en T2 worden de source-aanslui- 
tingen uit de print gesoldeerd en 
naar elkaar toe gebogen. Boven 
R5 worden deze aan elkaar ge- 
soldeerd. Van de extra BS170 
wordt de source in de oude mas- 
sa-aansluiting van Tl gesol- 
deerd, terwijl de gate met de 
reset-aansluiting verbonden 
wordt. Deze reset vindt u op de 
middelste van drie doormetalli- 
seringsgaten die zich tussen K3 
en de BZ-jumper bevinden. De 
drain-poot wordt naar buiten 
gebogen en verbonden met de 
source-aansluitingen van Tl en 
T2. Deze modifikatie werd uit- 
gebreid getest: na 50.000 keer in- 
en uitschakelen was er nog 
steeds geen data-verlies waar- 
neembaar. 

diashow -mastcr - deel 4 

( december 1992) 

Bij het testen van de main-unit 
moet u met het volgende reke- 
ning houden. Als de main-unit 
tijdens de RAM-testen wordt 
uitgeschakeld, kunnen er enkel- 
voudige fouten in het geheugen 
ontstaan. Tijdens de RAM-test 


wordt de inhoud namelijk lijde- 
lijk veranderd om de RAM-lo- 
katies te kunnen testen. Uitscha- 
kelen van de main-unit mag pas 
gebeuren na de tweede piep! 

1 ,2-GHz-universeeltdler 

(december 1992) 

De in de teller toegepaste LCD- 
module LTN211FI0 schijnt door 
Philips uit produktie genomen 
te zijn. Als vervanger hiervoor 
kunt u probleemloos een 
LM016L van Hitachi nemen. 

24-bits video-digitiser 

(februari 1993) 

In de onderdelenlijst van de di- 
gitiscr is het verkeerde typenum- 
mer voor het print-relais ver- 
meld. Het juiste nummer is: 
V23100-V4005-A0I0. 

FM-slerco-signaalgenerator 

(mei 1993) 

Op de print voor het meetzen- 
der-gedeelte zijn in de opdruk 
(blz. 72) de aansluitingen van de 
twee FET’s Tl en T2 foutief 
aangegeven. De aanduidingen 
D, Gl, G2 en S kloppen welis- 
waar, maar de drain heeft bij de- 
ze FET’s het langste pootje en 
niet, zoals op de opdruk staat, 
Gl. Als u uitgaat van de aan- 
sluitgegevens die in figuur 4 op 
blz. 70 gegeven zijn, dan gaat al- 
les goed. 


elektuur 9 93 


117 



ka m generator 

signaal van 1 tot heel veel MHz 

ontwerp: J. de Belie (België) 



De naam van dit meetinstrument is gebaseerd op de 
vorm van het frekwentiespektrum dat het produceert. De 
schakeling is bedoeld als signaalgenerator voor 
spektrum-analyzers. Het uitgangssignaal bevat 
honderden harmonischen vanaf 1 of 10 MHz (instelbaar) 
waarvan ongeveer de eerste 45 een amplitude hebben 
die binnen 5 dB gelijk is. 


Een filter dat tussen de kamgene- 
rator en een spektrum-analyzer 
wordt geschakeld, is snel en een- 
voudig te kontroleren en /of af te 
regelen. De kamgenerator is als 
het ware een low-cost sweep- dan- 
wel tracking-generator. Het ge- 
drag van de kamgenerator kan 
worden voorspeld (bevestigd) met 
behulp van Fourier-analyse. Laten 
we deze analyse los op een blok- 
vormig signaal, dan blijkt dat de 


amplitude van de harmonischen 
is te berekenen met een funktie 
die er in zijn basisvorm zo uit ziet: 

sin x 
x 

Deze funktie verleent het frekwen- 
tiespektrum van een blokvormige 
impuls een heel karakteristieke 
vorm. In figuur I vindt u daar een 
voorbeeld van. Het getekende 


spektrum is van een 100 prs lange 
puls met een herhalingsfrekwen- 
tie van 1 kHz. Kenmerkend aan 
deze funktie is dat deze periodiek 
nul wordt (op die plek staat — 
theoretisch — geen harmoni- 
sche). Deze nulpunten komen ver- 
der uit elkaar te liggen naarmate 
de puls korter wordt. Het verloop 
van de toppen van de harmoni- 
schen wordt dan steeds vlakker 
en het in figuur I zo typische 
kam-model verdwijnt. Dat bete- 
kent onder andere dat bij korte 
pulsen de naburige harmoni- 
schen minder in amplitude ver- 
schillen dan bij lange pulsen, 
naarmate de pulsen korter wor- 
den, neemt het aantal harmoni- 
schen toe en bij een ideale onein- 
dig korte impuls (dirac-puls) wordt 
in principe dan ook een oneindig 
groot aantal frekwenties geprodu- 
ceerd met gelijke amplitude. 

Bij de kamgenerator gebruiken we 
een puls met een puls/pauze-ver- 
houding van 0,01:1 (1%). Daarvan 
is de amplitude van de eerste har- 
monischen binnen 1% (circa 
0,1 dB) gelijk aan die van de puls 
zelf. Maar de amplitude-afname 
van de harmonischen gaat ook 
verderop nog uiterst langzaam: 

-1 dB bij de 26-ste harmonische 
-2 dB bij de 37-ste harmonische 
-3 dB bij de 44-ste harmonische 
-5 dB bij de 55-ste harmonische 
-10 dB bij de 74-ste harmonische. 
Het eerste nulpunt is te vinden bij 
de 100-ste harmonische. De vol- 
gende nulpunten zijn veelvouden 
daarvan. 

Tot zover de theorie die (voor de 
verandering) heel goed overeen 
komt met de praktijk. 

De schakeling 

In feite bevat de schakeling in fi- 
guur 2 twee kamgeneratoren: een 
HF-deel dat werkt met een basis- 
frekwentie van I MHz en een VHF- 
deel dat met een basisfrekwentie 
van 10 MHz werkt. Om te voorko- 
men dat het ene deel van de scha- 
keling het uitgangssignaal van 
het andere deel vervuilt, wordt 
met SI het niet gebruikte gedeelte 
stilgelegd. In de getekende stand 
van SI is de oscillator-ingang van 
het VHF-deel (IC2a) geblokkeerd. 
De oscillator-ingang van het HF- 
deel kan worden geblokkeerd via 
de reset-ingang van IC3. 

Beide delen maken gebruik van 
dezelfde kristal-oscillator die is 
opgebouwd rond AHD-poort IC2b. 
IC3 deelt de frekwentie van de os- 
cillator door 10 om op de voor het 
HF-deel gewenste basisfrekwentie 
van I MHz uit te komen. Het uit- 


92 


elektuur 4-92 








gangssignaal van de tiendeler 
moet vervolgens nog worden om- 
gevormd tot pulsjes van IO ns 
lengte. Daarvoor maken we ge- 
bruik van advanced-CMOS-poor- 
ten, die zijn net snel genoeg voor 
dit klusje. Om een zo hoog moge- 
lijke snelheid uit de poorten te 
persen, is bovendien de voedings- 
spanning tot aan het maximaal 
toelaatbare opgekrikt (5,7 V). In 
dit verband is het ook beter AC- 
poorten te gebruiken, die zijn net 
iets sneller dat ACT-typen. 
liet omvormen van blokgolf naar 
impuls begint met IC2c. Deze 
poort zorgt er voor dat de flanken 
zo steil mogelijk worden. Daarach- 
ter is een differentiërend KC-net- 
werkje geplaatst (KI 2. Cl 8), dat 
op de flanken van de blokgolf 
naaldpulsjes maakt van nog geen 
10 ns lengte, liet (negatieve) 
naaldpulsje dat bij de neergaande 
flank ontstaat, wordt door de in- 
gang van IC2d genegeerd. Zo hou- 
den we één naaldpuls over met de 
gewenste lengte en frekwentie. 
IC2d zorgt er daarnaast ook voor 
dat het uitgangssignaal van het 
RC-netwerkje gebufferd wordt en 
de flanken nog enigszins opge- 
poetst. Tenslotte volgt het net- 
werk C 19/K 13/ R 1 4 dat de lil -uit- 
gang een afsluitimpedantie van 
50 Q geeft. 

Met — 3-dB-punt van het frekwen- 
tiespektrum op de MF-uitgang 
blijkt in de praktijk op ongeveer 
50 Mllz te liggen; het eerste mini- 
mum in het spektrum ligt bij zo'n 
130 MHz. Met uitgangsnivo is on- 
geveer -25 dBm (waarbij in HF- 
kringen geldt: O dBm is I mVV in 
50 Q). Met kan zijn dat de even 
harmonischen in het spektrum 
maximaal +3 dB afwijken. Deze 
afwijking kan worden verminderd 
door Cl direkt op de voedingspen- 
nen van IC2 aan te sluiten (+ op 
pen 12 8r 13, - op pen 4 5). 

De VHF-puls 

Voor de VHF-afdeling zou in prin- 
cipe een schakeling zoals die rond 
IC2c en IC2d is opgebouwd ook 
voldoen, maar verder dan het 
principe komen we niet. Fr is na- 
melijk geen logica-familie die snel 
genoeg is om de gewenste puls- 
breedte van I ns te maken. Zelfs 
ECL-logica blijft bij ongeveer I ns 
schakeltijd steken en dat is net 
niet voldoende voor een nette 
puls met sterke harmonischen. 
Daarom is voor het opwekken van 
het VMF-uitgangssignaal een an- 
dere schakeling ingezet. 

Om de VMF-afdeling aan de praat 


te krijgen, moet om te beginnen 
schakelaar SI gesloten worden. 
Doordat dan het MF-deel is uitge- 
schakeld, voorkomen we dat de 
harmonischen van het l-MMz-sig- 
naal zich tussen de harmonischen 
van het 10-MMz-signaal van het 
VHF-deel nestelen. Via IC2a komt 
nu het oscillator-signaal bij de in 
klasse C ingestelde transistor Tl. 
Deze snelle schakeltor heeft een 
op 10 MMz afgestemde LC-kring 
aan zijn kollektor, waardoor een 
(vervormde) sinusspanning ont- 
staat. Doordat de transistortrap 
niet met 5, maar met 15 V wordt 
gevoed en door opslingering van 
de l.C-kring heeft die "sinus" een 
top-top-waarde van ongeveer 
25 V. Via de spoel van de kring 
wordt dit signaal doorgegeven 
aan de pulsvormer. 



Figuur I. Zo ziet het spek- 
trum van een pulsvormige 
spanning er uit. Naarmate de 
puls korter wordt ten opzich- 
te van de periodetijd. komen 
de dips verder uit elkaar te 
liggen. 



Figuur 2. De schakeling van de kamgenerator is verdeeld in 
een tlF- en een VltF-sektie met een gezamenlijke kristal-os- 
cillator. 


elektuur 4-92 


93 




soldeerzijde (spiegelbeeld) 




komponentenzijde (spiegelbeeld) 


(Do 

o O 

0O 

O 


00000000 

o Q00QQQQQ 

q GÖ o O O O Cv 


O O CO 


)o 00 88000 

# 00000000 o 

o co ü 

00000000 Ö 

©° n oo co o 

0 0 °_ o go 00 

o °0° 


o, N o 00 

''O OO 

OCDO o co 

0 O G 


0 


o O 
o O 


pO°o 

>-< WW 
\/ 


R\l 


Figuur 3. De dubbelzijdige layout van de print voor de kam- 
generator. 


floofdbestanddeel van de pulsvor- 
mer is een stukje koax dat aan het 
uiteinde is kortgesloten. Behalve 
als vertragingslijn dient de koax- 
lijn nu ook als een soort echo-put. 
De kortsluiting zorgt er namelijk 
voor dat het signaal aan het uit- 
einde gereflekteerd wordt. Daarbij 
wordt bovendien de polariteit van 
de spanning omgedraaid. Dat 
heeft tot gevolg dat een puls die 
in de vertragingslijn wordt 
gestopt bij terugkomst van de re- 
flektie wordt uitgedoofd. Boven- 
dien worden resten van de reflek- 
tie die nog overblijven door de 
aanwezigheid van diode Dl onder- 
drukt. De resterende puls kan 
daardoor niet langer zijn dan de 
tijd die het signaal nodig heeft 
om in de koax-kabel heen en weer 
te komen. Bij 9 cm koax is dat on- 


Onderdelenlijst: 

Weerstanden: 

RI.R3 = 2 x 47 Q 
R2 = lx ]50 Q 
R4.R6 - 2 x 100 Q 
R5 = 1x689 
R7.R12 = 2 x 1 k 
R 8 = 1x229 
R9 = 1 x 2k2 
R10 = 1 x . 1 . M 
RIJ. = 1 x 10 k 
R13 = 1 x 120 Q 
R 14 = L x 82 S 

Kondensatoren: 

Cl = 1 x J p/15 V tantaal 
C2.C3 = 2 x 10 p/25 V 
C4.C5.C7.C 1.4, C I 7 = 5 x 47 n 
keramisch 
C 6 = 1 x 10 p/16 V 
C 8 ,C 1 1 =2 x 150 p keramisch 
C9 = i x l n keramisch 
CIO = 1 x 10 n keramisch 
Cl 2 = 1 x 100-p-trimmer 
03 = 1 x 82 p keramisch 
05,06 = 2 x 39 p keramisch 

08 4 1 x 15 p keramisch 

09 = 1 x 100 n keramisch 
C20 .. I x 1 p/ 16 V 

Spoelen: 

LI = circa 70 cm verzilverd 
koperdraad 1 mm 0, zie fig. 4 
en tekst 

Halfgeleiders: 

Dl -lx BA482 
D2 = 1 x 1H4148 
Tl = J x BSX20 

10 = 1 x 7805 

IC2 = 1 . x 74AC(T)1 1000H 
IC3 = 1 x 74HC(T)390 

Diversen: 

K1,K2 = 2 x BHC-konnektor 
10 cm koax, R058 (50 £3, 
verkortingsfaktor 0 , 6 ) 

SI = 1. x enkelpolige schakelaar 
XI = 1 x 10-MHz-kristal 
1 print EPS 920003 (zie pag. 6 ) 


94 


elektuur 4-92 




geveer I ns. Zoals u al aan de sig- 
naalvormen in het schema Kunt 
zien, is het bovenstaande geen 
exakte weergave van de werking 
van de pulsvormer, maar meer het 
principe. 

belangrijk in de pulsvormer is de 
schakelsnelheid van diode Dl. 
niet iedere diode kan immers met 
nanosekonden overweg. Toch 
bleek dat een vrij gewone VHF- 
schakeldiode (BA482) de beste re- 
sultaten gaf. het uiteindelijke re- 
sultaat wordt net als in het HF- 
deel via een aanpassingsnetwerk- 
je met de uitgangskonnektor ver- 
bonden die zo een afsluit-impe- 
dantie van 50 Q krijgt. Het uit- 
gangsnivo op de VMF-uitgang is 
ongeveer -20 dBm. Bij 200 MHz is 
dit ongeveer 2 dB gedaald en bij 
400 MHz ongeveer 8 dB. Het eer- 
ste minimum is pas bij I GHz te 
vinden. 

Een vluchtige blik op de voeding 
zou tot de konklusie kunnen lei- 
den dat de schakeling met een on- 
gestabiliseerde spanning kan wor- 
den gevoed. Dat is echter geens- 
zins het geval. Ook de 15 V moet 
gestabiliseerd zijn, omdat hieruit 
de transistortrap van het VHF-deel 
wordt gevoed. Spanningsregelaar 
ICI zorgt er alleen maar voor dat 
de spanning voor de logica op 
5,7 V wordt gestabiliseerd. 

De opbouw 

Met de in figuur 3 getekende 
print-layout levert het nabouwen 
van de schakeling ondanks het 
hoogfrekwente karakter geen gro- 
te problemen op. Wie echter zelf 
wil gaan avonturieren met de lay- 
out. moet er rekening mee hou- 
den dat HF-schakelingen erg ge- 
hecht zijn aan de speciaal daar- 
voor ontworpen print-layout. Mon- 
teer alle komponenten zo dicht 
mogelijk op de print en knip de 
draden aan de soldeerzijde ook zo 
kort mogelijk af. In het verlengde 
hiervan is het dan ook de bedoe- 
ling dat de IC's direkt op de print 
worden gesoldeerd (geen voetjes 
gebruiken). Voor de weerstanden 
zijn metaalfilm-typen aan te beve- 
len. Voor de niet-elektrolytische 
kondensatoren gebruikt u bij 
voorkeur keramische exemplaren, 
al kunt u bij de grotere waarden 
47 n en 100 n ook MKT's of poly- 
karbonaat-typen gebruiken. 

Het stukje koax wordt op een 
lengte van 9 cm geknipt en aan 
één uiteinde worden de kern en de 
afscherming met elkaar verbon- 
den. Het andere uiteinde wordt 
verbonden met de punten die op 
de print met K3 zijn gemerkt. De 


afscherming van de koax wordt 
daar direkt tegen het massavlak 
van de print gesoldeerd en de 
kern aan het daarvoor bestemde 
print-eilandje. De middenkontak 
ten van de BNC-konnektoren voor 
de uitgangen worden met zo kort 
mogelijke verbindingen aangeslo- 
ten op de print. Het draadeinde 
van de konnektor wordt met een 
klemmetje tegen de print vastge- 
zet. 

Spoel LI bestaat uit 9,5 windin- 
gen verzilverd koperdraad met 
een diameter van I mm. De spoel 
heeft een binnendiameter van cir- 
ca 22 mm (ongeveer de diameter 
van een TL-starter). Leg de windin- 
gen eerst dicht naast elkaar, na- 
dat u de spoel van de vorm hebt 
verwijdert, wordt deze uitgerekt 
tot een lengte van 26 mm, zoals in 
figuur 4 is getekend, waarbij de 
windingen gelijkelijk over deze af- 
stand worden verdeeld. Op drie 
windingen van het uiteinde komt 
dan een aftakking, waarna de 
spoel op de print kan worden ge- 
monteerd. Let er daarbij op dat de 
windingen de print niet raken. 
Fixeer daarna de spoel door de 
ruimte tussen print en spoel vol te 
gieten met bijvoorbeeld kaarsvet. 
De schakeling moet rondom wor- 
den afgeschermd. De stippellijn in 
de layout geeft aan waar de 
25 mm hoge blikken zijwanden 
van de afscherming komen te 
staan (kontroleer eerst even hoe 
hoog 1.1 precies is). In de zijkan- 
ten van het blik moet u gaten re- 
serveren voor de twee BNC-kon- 
nektoren en de koax-kabel. Even- 
tueel komt er ook nog een gat in 
voor de voedingskabels, maar dat 
kan ook in het deksel gemaakt 
worden. In het deksel van de af- 
scherming moet in ieder geval 
een gat komen waardoor Cl is af 
te stellen. Schakelaar SI kan ten- 
slotte ook een plaatsje op het dek- 
sel krijgen. Als u het deksel van 
opstaande randjes voorziet van 
ongeveer 2,5 mm en deze iets ver- 
der naar binnen buigt dan nood- 
zakelijk is, dan klemt het deksel 
er goed in en hoeft het niet per se 
te worden vastgesoldeerd. Een 
nette manier om de positieve voe- 
dingsaansluiting naar buiten te 
voeren, is via een doorvoerkon- 
densator. Er hoeft dan geen draad 
langs een scherpe blikrand ge- 
voerd te worden. Als voeding vol- 
staat een 15-V-voeding die 50 niA 
kan leveren. 

Afregelen 

Het afregelen van de kamgenera- 
tor is een fluitje van een cent. Het 



Figuur 4. De maatschets en 
konstruktie van spoel LI. 


HF-deel heeft overigens helemaal 
geen afregeling nodig. Alleen C12 
van de VHF-afdeling moet in de 
goede stand gezet worden. Heeft u 
een spektrum-analyzer bij de 
hand, dan sluit u die aan op de 
VHF-uitgang, waarna CI2 wordt 
afgeregeld op een maximale am- 
plitude van het signaal. Met een 
skoop kan de schakeling ook wor- 
den afgeregeld. U sluit deze met 
een 10: 1-probe aan op de kollektor 
van Tl (meetpunt I). Cl 2 wordt 
dan weer afgeregeld op een maxi- 
male amplitude van het signaal. 
Eventueel kan daarna C12 nog 
een paar pF groter worden gezet 
ter kompensatie van de kapaciteit 
van de probe, maar meestal zal de 
reeds gevonden waarde uitste- 
kend voldoen. 


(920003) 



Figuur 5. Als je haar maar 
goed zit, hoewel deze kam 
meer bedoeld is voor het 
doorkammen van HF-schake- 
lingen. 


elektuur 4-92 


95 




kontaktloze 

toer entelle r 

o.a. voor modelvliegtuigen 

ontwerp: ë 1992 ELV GmbH 


Met meten van een toerental hoeft niet per se gepaard te 
gaan met een draadverbindingen naar een speciale 
sensor of een innig fysiek kontakt om een mechaniekje 
in de meter aan te drijven. Deze meter heeft een 
ingebouwde optische sensor, waarmee hij "ziet” hoe 
groot het toerental is. 



wagentje nodig hebt voor het ver- 
voer van deze toerenteller, is het 
gezichtsvermogen" van de meter 
beperkt tot het hoogst noodzake- 
lijke. Met zijn sensor kan de toe- 
renteller onderscheid maken tus- 
sen licht en donker. Dat is vol- 
doende om bijvoorbeeld de pro- 
pellerbladen van een modelvlieg- 
tuig langs te zien komen of een 
zwart/witte markering op de as 


meetbereiken: 

display: 

nauwkeurigheid: 

meetfrekwentle: 

ingangssignaal: 


500. . . 10.000 tpm 
500. . . 100.000 tpm 
4 digits 
+1 digit 

0. 8 metingen/s 

1, 2, 3 impulsen/omw. 


extra’s: 

meetwaarde-geheugen 
geen afregelpunten 


van een motor. Daarmee hebben 
we gelijk de twee sensorprincipes 
voorgesteld waar de meter ge- 
bruik van maakt. In het eerste ge- 
val meten we de intensiteit van 
het opvallende licht. Doordat de 
propellerbladen telkens voor de 
sensor langs draaien, wordt deze 
even zovele malen afgedekt en 
valt er minder licht op de sensor. 
De licht/donker-variatie die zo 
ontstaat, is voldoende om bij dag- 
licht op een afstand van ongeveer 
10 cm van de propeller het toeren- 
tal te meten. Is het omgevings- 
licht eens een keertje niet zo 
goed, dan kan een zaklamp die 
van achter de propeller naar de 
sensor schijnt, uitkomst bieden. 
Bij de tweede methode maken we 
gebruik van gereflekteerd licht. 
Op een matzwarte as worden 
I . . .3 witte of liever glimmende 
metalen markeringen gemaakt. 
Die markeringen reflekteren het 
omgevingslicht beter dan de mat- 
te achtergrond. Het licht dat op de 
sensor valt, heeft zo weer een va- 
riërende sterkte die door de meter 
in een toerental wordt omgezet. 
De markeringen mogen overigens 
niet te klein zijn. Het minimum is 
een breedte van ongeveer 5 mm, 
maar 1 cm is beter. Dat betekent 
dus dat assen minimaal een om- 
trek van 10 mm moeten hebben, 
hetgeen overeen komt met een di- 
ameter van 3,2 mm. Bij onvol- 
doende omgevingslicht kan ook 
hier met een extra lamp voor een 
goede werking worden gezorgd. 

De schakeling 

Een toerenteller is technisch ge- 
zien niet veel anders dan een fre- 
kwentiemeter. Hij is alleen zo aan- 
gepast dat niet perioden per se- 
konde, maar toeren per minuut 
worden weergegeven op het dis- 
play. In het in figuur I getekende 
schema zijn dan ook de bekende 
onderdelen uit een frekwentieme- 
ter terug te vinden: de tijdbasis 
(IC5, IC6), de teller (IC7 IC8). de 
display-drivers (IC9 . . . IC 12), het 
display en een analoge voor- 
versterker voor het meetsignaal 
(OPI . . .OP4). Hiet zo gebruikelijk 
is de frekwentievermenigvuldiger 
(IC2...IC4). Deze moet er voor 
zorgen dat we bij een meettijd van 
één sehonde toch het aantal toe- 
ren per minuut op het display krij- 
gen. Maar daarover later meer, we 
gaan eerst de meer gebruikelijke 
onderdelen bekijken. 

Het hart van de tijdbasis is een 
4060 (IC5). Hierin bevinden zich 
een oscillator-schakeling en een 
reeks tweedelers. De oscillator- 


98 


elektuur 4-92 





Figuur 1. De toerenteller is in zekere zin een aangepaste frekwentieteller. 


schakeling is voorzien van een 
kristal als frekwentiebepalend ele- 
ment om de tijdbasis voldoende 
nauwkeurig te maken. De lage 
oscillatiefrekwentie is echter niet 
helemaal probleemloos. In de 
praktijk blijkt dat CMOS-poorten 
soms net iets te weinig versterken 
om kristal-oscillatoren bij deze 
frekwenties aan de gang te hou- 
den. Door de gestippeld geteken- 
de kondensator C« aan de schake- 
ling toe te voegen, kunnen we — 
als dat nodig is — de oscillator 
toch aan de gang houden. In IC5 
wordt het oscillatorsignaal vervol- 
gens nog gedeeld door 512 en 
4096. Zo krijgen we op pen 13 van 
IC5 een signaal met een frekwen- 
tie van 64 Hz dat als backplane- 
sturing voor het LCD wordt ge- 
bruikt: op pen I staat een signaal 
met een frekwentie van 8 Hz dat 
door IC6 verder wordt verwerkt tot 
enkele signalen die de meettijd 
bepalen en de teller plus de dis- 
play-drivers besturen. IC6 is een 
decimale dekade-teller. De eerste 
acht tellerstanden van dit IC wor- 
den ge-OKed met D6 . . . D9 tot 


een puls met een lengte van 1 s — 
de meettijd. Dat er slechts vier di- 
oden en niet acht nodig zijn, komt 
omdat de carry-uitgang van de 
teller (pen 12) wordt gebruikt als 
representant voor de standen 
O ... 4 (deze uitgang is in die stan- 
den namelijk hoog). In de negen- 
de stand (pen 9) wordt een klok- 
puls gegeven aan de latches in de 
display-drivers. Dat wil zeggen, als 
Tal gesloten is. Is Tal geopend, 
dan blijft de laatst gemeten waar- 
de op het display staan. In de tien- 
de stand van IC6 zullen tenslotte 
de twee teller-IC s (IC7. IC8) weer 
op nul gezet worden, zodat de vol- 
gende meetcyclus kan beginnen. 
De duur van de hele meetcyclus 
van tien standen is bij een klokfre- 
kwentie van 8 Hz 10/8 = 1,25 s. 
Dat komt neer op 0,8 metingen 
per sekonde of 48 per minuut. 
Behalve de zojuist genoemde 
latch hebben de display-drivers 
ook een BCD-naar-zeven-segment- 
dekoder aan boord en natuurlijk 
drivers voor het LCD. Haast het 
kloksignaal voor de latches krij- 
gen de IC s nog een backplane- 


signaal (op pen 6) dat voor de dy- 
namische sturing van de I.CD-seg- 
menten moet zorgen. 

We hebben gezien dat de tijdbasis 
een meettijd van 1 s levert aan de 
teller (pen 10 van IC7). het signaal 
op de klok-ingang van de tellers 
wordt dus ' per sekonde" geme- 
ten. Omdat we op het display het 
toerental "per minuut" willen af- 
lezen, zou een meettijd van één 
minuut nodig zijn. Om dat te ver- 
korten, moet een manier worden 
bedacht om het aantal klokpidsen 
op te voeren dat in één sekonde 
naar de teller gaat. We gaan daar- 
om de frekwentie met 60 verme- 
nigvuldigen om in die ene sekon- 
de toch op een uitlezing van toe- 
ren per minuut uit te komen. 
Daarvoor is de schakeling met 
IC2. . . IC4 opgezet, het is in feite 
een PLL-synthesizer. De fase-kom- 
parator en de VCO van de PLL zit- 
ten in IC2, terwijl de tellers IC3 en 
IC4 een instelbare deler vormen in 
de terugkoppeling van de PLL. De 
PLL zal er naar streven om de fre- 
kwentie op de uitgang (pen 4 IC2) 
zodanig in te stellen dat na het de- 


elektuur 4-92 


99 



(print-layouts in spiegelbeeld afgedrukt) 



Figuur 2. Door de dubbelzijdige doorgemetalliseerde print 
zijn de afmetingen beperkt gebleven. 


len door IC3 en 1C4 de frekwentie 
op pen 3 gelijk is aan die op 
pen 14 (de frekwentie van het in- 
gangssignaal). Met de schake- 
laars in de getekende stand delen 
IC3 en IC4 de uitgangsfrekwentie 
door 60, wat dus betekent dat de 
uitgangsfrekwentie van de PLL 60 
maal groter zal zijn dan de in- 
gangsfrekwentie. Maar met een 
vermenigvuldiging van alleen 
maar 60 zijn we er nog niet. In dat 
geval kan namelijk alleen maar 
het juiste toerental worden geme- 
ten als één impuls per omwente- 
ling door de sensor wordt opge- 
pikt. Maar bij twee- of drie-bladige 
propellers komen twee of drie pul- 
sen per omwenteling binnen. In 
die gevallen moet het deeltal van 
IC3 en IC4 (de vermenigvuldi- 
gingsfaktor van de PLL) kleiner 
gemaakt worden om weer op het 
goede aantal pulsen per sekonde 
uit te komen. Dat gebeurt met S2, 
waarmee we het deeltal van IC4 
niet alleen op 6 (getekende stand, 
een puls per omwenteling), maar 
ook op 3 (twee pulsen per omw.) 
en 2 (drie pulsen per omw.) kun- 
nen instellen. Om het meetbereik 
uit te breiden, is ook IC3 "instel- 
baar" (de deelfaktor van dit IC 
wordt vermenigvuldigd met de 


Onderdelenlijst 

Weerstanden: 

R1,R2,R13,R14,R17,R18 = 6* 
100 k 

R4,R5.R7,R9,R10 = 5 x 10 k 
R6,R8,R11,R12 = 4x 1 M 
R15 - ] x 2k2 
R16 = 1 x 20 M 

Kondensatoren: 

C1,C2,C4 = 3 x 10 ju/ 16 V 
radiaal 

C5 . . . C7 - 3 x i (i/]6 V radiaal 

C8 = 1 x ln5 

C9 = 1 x 470 n 

CIO. . . C12 = 3 x 33 p 

C13 - 1 x 100 p 

Cx = 1 x 33 p (zie tekst) 

Halfgeleiders: 

Dl = 1 x BPW34 
D2 . . . D9 = 8 x 1M4148 
lCl.lCla = 2 x TL082 
1C2 » 1 x CD4046 
IC3,IC4,IC6 = 3 x CD4017 
IC5 = 1 x CD4060 
1C7.IC8 = 2 x CD4518 
1C9. . . IC12 = 4 x 4056 

Diversen: 

TA1 = 1 x enkelpolige druktoets 
met maakkontakt 
S1,S2 = 2 x schuifschakelaar 
dubbelpolig wissel, met 
middenstand 
1 kristal 32,768 kHz 
1 vier-cijferig LCD 


100 


elektuur 4-92 













deelfaktor van IC4). Bij het meet- 
bereik tot 10.000 tpm is deze tien- 
deler ingeschakeld. Bij het meet- 
bereik tot 100.000 tpm wordt dit 
IC overbrugd en wordt het uit- 
gangssignaal van IC4 direkt op 
IC2 aangesloten. 

Nu rest ons nog de analoge in- 
gangsschakeling. OPI wordt ge- 
bruikt om de andere opamps van 
een gelijkstroom-instelling te 
voorzien. De gelijkspanning op de 
uitgang van OPI is ingesteld op 
de halve voedingsspanning. 

Als leverancier van het ingangs- 
signaal dient fotodiode Dl. Deze 
zet de variaties in lichtintensiteit 
om in een spanning die door OP2 
100 maal wordt versterkt. Oaat 
om een sterk signaal, dan zorgen 
Dl en D2 er voor dat het uitgangs- 
signaal wordt begrensd. Na OP2 
volgt met OP3 eenzelfde verster- 
kertrap om de gevoeligheid van de 
toerenteller verder op te voeren. 
Doordat ook hier begrenzing van 
het uitgangssignaal plaats vindt, 
kunnen ondanks de hoge gevoe- 
ligheid ook grote signalen pro- 
bleemloos worden verwerkt. Als 
laatste volgt de als Schmitt-trig- 
ger geschakelde OP4. De gelijk 
stroom-instelling betrekt OP4 via 
KlOen C7 direkt uit het uitgangs- 
signaal van OP3. 

De bouw 

De print (figuur 2) past kwa afme- 
tingen precies in het kastje. In 
verband met toleranties is het 
echter verstandig om eerst even te 
kontroleren of de print goed in de 
bovenste helft van het kastje past. 
Met passen van de onderste helft 
(er zitten een paar nokjes in de 
weg) kunt u het beste uitvoeren 
als de print kompleet opgebouwd 
is, dan is de exakte plaats van de 
print in de kast namelijk ook be- 
paald. (J begint de montage het 
beste met het plaatsen van de af- 
scherming tussen de ingangs- 
versterker en het I.CD. Deze af- 
scherming (een stukje ongeëtste 
printplaat) moet het backplane- 
signaal van het display uit de 
voorversterker houden. Het stukje 
print wordt tegen twee printpaal- 
tjes gesoldeerd met de koperzijde 
naar het display toe. Daarna kun- 
nen de andere kom ponenten wor- 
den gemonteerd, behalve de el- 
kos. KI 2 en Dl. het voetje voor 
het display moet eerst nog voor- 
bewerkt worden. De voet wordt ge- 
maakt door een 40-polige IC-voet 
in tweeën te knippen en de onge- 
bruikte pennen (waarvoor geen 
gaten in de print zitten) te verwij- 
deren. Tot slot kunnen de elkos en 


RI2 aan de koperzijde gemon- 
teerd worden. De elko's moeten 
daarbij liggend geplaatst worden. 
Met solderen van de voorverster- 
ker afdeling is een ietwat delikate 
zaak. De eilandjes aan de koper- 
zijde zijn namelijk bijzonder klein. 
In feite bestaan de eilandjes uit de 
doormetallisering aan de binnen- 
kant van het gat. Bovendien is het 
massa-vlak steeds vlakbij. Dat de 
eilandjes klein zijn is door de 
doormetallisering niet erg. maar 
u moet er wel op letten dat het 
soldeer goed in de gaten zakt. 

De beste plek voor sensor Dl is op 
een paar printpennen aan de ko- 
perzijde van de print. De hoogte is 
een beetje passen en meten, want 
de sensor moet natuurlijk precies 
achter het gat in de kast komen 
voor een goed uitzicht naar bui- 
ten. Om zo weinig mogelijk strooi- 
licht op de sensor te laten vallen, 
moet voor de sensor nog een buis- 
je van ongeveer 4 cm lengte ge- 
plaatst worden. Eventueel kunnen 
buisje en sensor ook "los" ge- 
bruikt worden, waarbij een (afge- 
schermd) kabeltje voor de verbin- 
ding met de toerenteller zorgt. In 
verband met de veiligheid moet u 
dan het buisje langer maken, of er 
een handvat aan maken zodat uw 


vingers niet te dicht bij de draai- 
ende onderdelen komen. 

Om de kast goed af te sluiten, valt 
het te overwegen om eerst nog 
voor het venster van het display 
een (kunststof) ruitje te lijmen. 
Daarna kan de print worden ge- 
monteerd. Er zijn echter geen pas- 
sende bevestigingspunten, zodat 
lijmen de enige snelle oplossing 
is. 

De meter testen gaat heel eenvou- 
dig: De schakelaars op respektie- 
velijk 10.000 en 2 instellen en dan 
de sensor onder een gloeilamp 
houden die uit het lichtnet wordt 
gevoed (de sensor reageert niet zo 
goed op TL-licht). Met de start 
knop ingedrukt moet de meter 
dan 3000 aanwijzen. Hieruit kun- 
nen we dan gelijk konkluderen 
dat voor het bijlichten (als dat no- 
dig is) een met gelijkstroom ge- 
voede lamp moet worden gebruikt 
om te voorkomen dat we de nct- 
frekwentie meten. Mocht in deze 
fase blijken dat na het inschake- 
len het display langzaam ver- 
vaagt, dan is de oscillator van de 
tijdbasis afgeslagen. In dat geval 
moet tussen pen 9 en 10 van IC5 
C» (33 p) worden gemonteerd. 

(929503) 



elektuur 4 92 


101 



IEC-logica-symbolen 


Al in 1965 werd door de IEC (Inter- 
national Electrotechnical Com 
mittee) een werkgroep opgericht 
die de taak kreeg symbolen te 
ontwerpen voor binaire logica. 
Daarbij heeft men niet voor ieder 
probleem een apart symbool be- 
dacht, maar een hele symbolen- 
taal waarbij elk symbool één bete- 
kenis heeft en waarbij grammati- 
ca-regels aangeven hoe die sym- 
bolen samengevoegd kunnen wor- 
den tot ingewikkeldere logische 
funkties. Dat klink nogal gewich- 
tig, maar je kunt het vergelijken 
met de moderne hogere program- 
meertalen. Ook daar hebben de 
symbolen (letters, cijfers, leeste- 
kens, statement) één betekenis en 
kunnen we door de grammatica- 
regels (syntax) deze symbolen sa- 
menvoegen tot komplete compu- 
ter-programma's. 

Al 27 jaar geleden (uw redakteur 
zat nog niet eens op de kleuter- 
school!) is men dus begonnen 
met een nieuw systeem voor logi- 
ca-symbolen. De werkelijke intro- 
duktie van het systeem is echter 
van recentere datum. Omstreeks 
1980 begonnen de eerste fabri- 
kanten in de data-boeken gebruik 
te maken van de IEC-symbolen. 
Toch zien we tot op de dag van 
vandaag dat fabrikanten naast 
het IEC-symbool ook het "oude ' 
symbool afbeelden. Strikt geno- 
men is het IEC-symbool veel infor- 
matiever dan de meeste oude 
symbolen, omdat hiermee de 
funktie volledig is te omschrijven. 
Maar wie vertrouwd is met de 
oude symbolen-taai, zal de nieuwe 
taal eerst moeten leren lezen en 
tekenen. En om bij het computer- 
voorbeeld te blijven: Ook daar 
schakelt niemand graag over van 
zijn vertrouwde programmeertaal 
naar een andere taal. 

We hebben bij Elektuur dus zo'n 
12 jaar kunnen nadenken over het 
introduceren van de IEC-symbo- 
len. Eigenlijk zijn we al geruime 
tijd van mening dat we deze sym- 
bolen moeten gebruiken, liet 
heeft immers geen zin om de ogen 
te sluiten voor ontwikkelingen in 
de techniek. Op scholen wordt de- 
ze tekennorm al jaren toegepast 
en ook in de industrie zijn de IEC- 
symbolen inmiddels geen bijzon- 
derheid meer. Maar tot nu toe 
hebben de praktische bezwaren 
de introduktie bij Elektuur tegen- 
gehouden. Met lijkt voor een bui- 


Hè, hè eindelijk! Of: moet dat nou? Dat zullen ongetwij- 
feld de reakties zijn op de aankondiging dat we voor 
logica-symbolen in onze schema's gebruik gaan maken 
van de zogeheten IEC-symbolen. Hoe zien ze er uit, 
waarom doen we het en waarom doen we het nu (pas)? 
Daarover hebben we het in dit artikel. 


tenstaander misschien eenvou- 
dig, vandaag beslissen en morgen 
beginnen met het tekenen op de 
nieuwe manier. Maar dat werkt al- 
leen als u tekent met potlood en 
papier. Behalve met de computer 
worden tekeningen bij Elektuur 
gemaakt met pen, papier en af- 
wrijf-symbolen en de teksten wor- 
den eveneens niet getekend, maar 
gezet. Met gebruik van afwrijf- 
symbolen en het zetten van 
teksten is noodzakelijk om de gra- 
fische kwaliteit van de schema's 
te garanderen. Dat ziet er veel net- 
ter uit en zorgt er voor dat de teke- 
ningen voldoen aan de technische 


eisen die worden gesteld om de te- 
kening leesbaar in het blad ge- 
drukt te krijgen. Een nieuwe te- 
kennorm betekent dan ook dat er 
nieuwe wrijfvellen ontworpen en 
geproduceerd moeten worden. 
Dat vraagt om een extra investe- 
ring die we echter liever aan een 
voor ons tekenwerk geschikt com- 
putersysteem wilden besteden. 
Inmiddels is het zover. De laatste 
jaren hebben we de beschikking 
gekregen over computers en soft- 
ware die in staat zijn om de ge- 
wenste grafische kwaliteit te leve- 
ren (een "gewoon" CAD-systeem is 
ongeschikt). Daarmee zijn de laat- 


tabel 1. Algemene funktie-aanduidingen 

ör AND-gate of -funktie 

a 1 OR-gate of -funktie 

- 1 EXOR-gate of -funktie 

- Logisch identiek. Op alle ingangen moet hetzelfde nlvo staan. 

1 De (enige) Ingang moet aktief zijn (buffer, inverter). 

2k Een even aantal Ingangen moet aktief zijn. 

2k + I Een oneven aantal ingangen moet aktief zijn. 

x/y koder, kode-konverter (bijv. DEC/BCD, BIM/7-SEQ etc.) 

MUX multiplexer. data-selektor 

DMUX 

of DX demultiplexer 

I adder 

P-Q subtractor 

CPO look-ahead carry generator 

n multiplier 

COMP kom parator 

ALU arithmetic logic unit 

-TL hertriggerbare MMV 

i-TL nlet-hertriggerbare MMV (one-shot) 

-tSt- astablele multlvibrator (de golfvorm Is niet verplicht) 

synchroon startende astablele multlvibrator 

astablele multlvibrator die stopt aan het einde van een komplete puls 
SRGm schuifregister van m bits lang 

CTRm m bits teller (de lengte van de teleyelus is 2 m ) 

CTR 

DIVm teller (de lengte van de teleyelus is m) 

RCTRm asynchrone teller (rlpple-carry counter), lengte teleyelus - 2 m 

ROM read-only memory 

RAM random-access memory 

FIPO first-in. first-out memory 

1 = 0 element wordt gereset bij power-up 

I = X element wordt geset bij power-up 

CT = m bij een uitgang: aktief als de tellerstand of de register-inhoud (content) 
m is 

bij een Ingang: indien aktief wordt de tellerstand of de register-inhoud 
op m gezet. 

<t> gekompliceerde bouwsteen. Het symbool Is een gedeeltelijke weergave 

van de logische funktie. 


elektuur 4-92 


103 



Tabel 2 


□ 

Algemeen logica-symbool 


Logica mat gemeenschappelijk 
besturingsbiok 

— 

Logica mat gamaanachappailjk 
uitgangabiok 

-ra 

Poiaritaitaindikator aan aan ingang 

[> 

Polarttaitaindikatoc aan aan ingang 
(bij informatie van rechta naar linka) 

[> 

Poiaritaitaindikator aan aan uitgang 

-ra 

Poiaritaitaindikator aan aan uitgang 
(bij informatie van rechta naar linka) 

-ra 

u 

Dynamische ingang 
(edge-lriggerad) j 

-£] 

M 1 

Dynamische ingang 

1 L 

I l 

HH 

1 1 

Interna verbinding 

1 1 

KH 

1 1 

Interna verbinding mat negatie 

m 

Interna verbinding mat 
dynamisch karakter 



lm" 

Interna verbinding mat negatie an 
dynamisch karakter 

1 

r o 

interne ingang (virtuele ingang) 

□ 

Interne uitgang (virtuele uitgang) 

i i 

i i 

T 

Uitstelsymbool. uitgang van een puls- 
gestuurd element (element met dubbele 
excitatie, bijv. maater/slave-flipflop) 

-ra 

Ingang met hysteresis-eigenschap 
(drempeldetektie) 

te- 

Open uitgang (bijv. open kollektor, open 
emitter, open drein, open source) 

ÏF 

H-type open uitgang (bijv. PNP open kol- 
lektor. NPN open emitler, P-channel open 
drain, N-channei open aource). Hoog uit- 
gangsnivo indien de transistor geleidt. 

ÏF 

L-type open uitgang (bijv. NPN open kol- 
lektor. PNP open emitter, N-channel open 
drein, P-channel open aource). Laag uit- 
gangsnivo indien de transistor geleidt. 

ÏF 

H-type uitgang met pull-down-weeratand 

FF 

L-type uitgang met pull-up- weerstand 

rrF 

3- sta te- uitgang 


F] 


BORROW IN-ingang 

-ra 


BORROW GENERATE-ingang 


[H- 

BORROW GENERATE-ultgang 


iF 

BORROW OUT-uitgang 

-ra 


BORROW PROPAGATE-Ingang 


[H- 

BORROW PROPAGATE-uitgang 

F] 


CARRY IN-ingang 

Hh. 


CARRY GENERATE-ingang 


[Hh 

CARRY GENERATE-uttgang 


[F 

CARRY OUT (RIPPLE CARRY)-ultgang 

F] 


CARRY PROPAGATE-ingang 


[3- 

CARRY PROPAGATE-uitgang 

\~¥r. 


CONTENT -ingang 
(plaatst waarde m in register) 



CONTENT-uitgang 

(aktief als waarde m in een register staat) 

— r 

[] 


Lijn-groeperingaaymbool aan een ingang 


D 

: 

Lijn-groeperingasymbool aan een uitgang 



-□ 


Niet-logische ingang 


th 

Niet-logische uitgang 

pg 


Ingang voor analoge signalen 
(van oen digitale bouwsteen) 

te 

f 

Ingang voor digitale signalen 
(van een analoge bouwsteen) 



[> 

Analoge uitgang 


ra*- 

Digitale uitgang 




1 i 

T 

Uitgang met een groter dan gebruikelijk 
uitgangsvermogen (wijst in de richting 
van de signaalstroom) 

-tl] 

Data-ingang 

4!] 

J-ingang 

-ra 

K-ingang 

-ra 

Reset-ingang 

-ra 

Set ingang 

te 

Toggle-ingang; tweedeler -ingang 

-ra 

Schuif-ingang voor schuiven naar rechts 
of naar beneden 

-B 

Schuif-ingang voor schuiven naar links 
of naar boven 

-t:] 

Tel-ingang voor optellen 

te 

Tel-ingang voor aftellen 

te 

Inventariseer-ingang van een associatief 
geheugen 


Vergelijkingsingang van een associatief 
geheugen 

te 

Bit-groeperingssymbool aan een ingang 
(m is de hoogste macht van 2) 

lm — i— 

Bit-groeperingssymbool san een uitgang 
(m ia da hoogste macht van 2) 

\-a 

Operand-ingang 

F] 

Operand-ingang 

-n 

GROTER DAN-ingang 

-e:i 

KLEINER DAN-ingang 

-a 

IS GELUK-ingang 

F 

GROTER DAN-uitgang van een vergelijker 
(bijv. P>0) 

[F 

KLEINER DAN-ultgang v«n een vwg*ll|k*r 

tep 

IS GELUK-uitgang van een ver ge lijker 


104 


elektuur 4-92 



ste argumenten om niet over te 
stappen naar lEC-symbolen ver- 
dwenen (tenminste als we onlees- 
baar niet als goed argument be- 
schouwen). Bovendien: Elektuur 
is een blad dat over de hele wereld 
gelezen wordt, is het dan vreemd 
dat we gebruik gaan maken van 
een internationaal geldende 
norm? 

tiet zal overigens niet zo zijn dat u 
vanaf dit nummer uitsluitend 
schema's vindt met IEC-logi- 
ca-symbolen. Met ingang van 
1992 is onze teken-afdeling be- 
gonnen met het gebruik van de 
lEC-symbolen, hetgeen voor u be- 
tekent dat vanaf nu deze symbo- 
len langzamerhand de oude ver- 
vangen. Uiteraard zal zoals ge- 
bruikelijk in de tekst van de arti- 
kelen de funktie van de kompo- 
nenten aan de orde komen. Als 
het symbool op het eerste gezicht 
dan niet helemaal duidelijk is. 
kunt u het altijd nog eens nale- 
zen. 

We blijven trouwens wel eigenwijs. 
Er zijn namelijk aan de lEC-sym- 
bolen zaken die ons niet bevallen. 
Zo ziet het er bijvoorbeeld naar uit 
dat de lEC-symbolen aanmerke- 
lijk groter uitvallen dan de oude, 
willen we de symbolen leesbaar in 
het blad kunnen afdrukken. Voor- 
al bij grotere schakelingen en/of 
komplexe bouwstenen kan daar- 
door het schema onhandig groot 
worden. Het kan dan voorkomen 
dat we kiezen voor een vereenvou- 
digd symbool dat weer meer op de 
oude situatie gaat lijken. 

We zijn zelf in een aantal gevallen 
dus nog aan het twijfelen hoe de 
lEC-Elektuur-symbolen er uit 
gaan zien. We hopen echter in 
ieder geval dat over niet al te lan- 
ge tijd de lEC-symbolen er voor u 
even vertrouwd uit zien als de 
symbolen die we nu gebruiken. 
Laat u daarbij niet afschrikken 
door de grotere komplexiteit van 
de nieuwe symbolen. Het is niet 
noodzakelijk ook echt te begrij- 
pen wat daar allemaal staat. Bij 
de "oude " symbolen kun je vaak 
aan de afbeelding helemaal niet 
zien welke funktie de diverse in- 
en uitgangen hebben. Bij de IEC- 
norm kun je dat — na enig puzze- 
len — meestal wel zien. Toch hebt 
u, lezer, tot nu toe onze schema's 
goed begrepen. Het is dus niet 
noodzakelijk u in die IEC-norm te 
verdiepen; wanneer u de extra in- 
formatie gewoon negeert bent u 
net zo wijs als vroeger. U gaat er 
dus in ieder geval niet op achter- 
uit. 



Figuur 1. Een flink aantal voorbeelden van komponenten ge- 
tekend volgens de IEC-regels. De beste manier om de IEC- 
symbolen-taal te leren lezen is met de tabellen I . . . 3 er bij 
te proberen de betekenis van de in- en uitgangen te achter- 
halen. Sterkte! 


Tabel 3. 

Afhankelijkheid. 

Bij een In 

of uitgang kunnen voor de funktie-aandulding een of meer 

labels vermeld zijn (In de vorm van cijfers). Deze labels verwijzen naar 

Ingangen waar hetzelfde label achter een letter is geplaatst. De letter 

geeft aan hoe de gelabelde in-en uitgangen afhankelijk zijn van deze 

Ingang. 


A 

ADRES-afhankelijkheid 

C 

COMMAriDO-afhankelijkheid (klok- ingang) 

EM 

EHABLE-afhankelijkheid 

Q 

EH-afhankelijkheid 

M 

MODE-afhankelijkheid (schakelt een nader te specificeren 


funktie in) 

n 

MEQATE-afhankelijkheid 

R 

RESET-afhankelijkheid 

S 

SET-afhankelijkheid 

V 

OR-afhankelljkheid 

z 

Interne verbinding 


elektuur 4 92 


105 




basisroutines voor 
PC-meetkaart 


De talrijke software-applikaties 
die in de loop der tijd voor de PC- 
meetkaart ontwikkeld zijn, vor- 
men ongetwijfeld de pijlers van 
het sukses van dit krachtige stuk 
PC-periferie. Zonder specialisti- 
sche kennis van IBM-hardware en 
programmeertalen als C of Pascal 
wordt in een mum van tijd een 
kompleet data-akkwisitie-systeem 
opgebouwd. Denkt u maar eens 
aan de reeds gepubliceerde meer- 
kanaals volt- en frekwentiemeter. 
Toch blijft inzicht in de Tow-level" 
programmering voor een enthou- 
siaste groep gebruikers belang- 
rijk. Want degene die zelf met de 
PC-meetkaart aan de slag wil, zal 
hoe dan ook over de diverse 
I/O-protokollen, A/D-funkties en 
frckwentie-algoritmen moeten be- 
schikken. Vandaar dal onze ont- 
werpers een bibliotheek samen- 
gesteld hebben met alle elemen- 
taire routines voor de besturing 
van de meetkaart. Met behulp van 
deze in Turbo Pascal 5.5 geschre- 
ven unit kunnen zowel echte 'die- 
hards' als ook beginnende pro- 
grammeurs hun eigen toepassin- 
gen gestalte geven. 

Kenmerkend voor de hedendaag- 
se elektronica is dat hard- en soft- 
ware efficiënt gekombineerd wor- 
den om de gewenste systeemspe- 
cifikaties te realiseren. Afhanke- 
lijk van specifieke randvoorwaar- 
den (kosten, snelheid, flexibiliteit 
en reeds aanwezige firmware) 
maakt de systeem-ontwerper een 
bewuste keuze om funkties in 
hardware danwel in software te 
implementeren. Dergelijke over- 
wegingen zijn ook aan de ont- 
werpfase van de meetkaart vooraf- 
gegaan. liet grote rekenvermogen 
van de IBM-PC was daarbij 
doorslaggevend: alleen de funk- 
ties die niet of nauwelijks met 
software te realiseren zijn. komen 
voor rekening van MSI- en LSI- 
bouwstenen. Enerzijds betekent 
dit goedkope hardware en een ho- 
ge flexibiliteit, anderzijds tamelijk 
komplexe programmatuur. Dit 
laatstgenoemde punt vormt ech- 
ter dankzij de via de Elektuur Pro- 
dukt Service leverbare floppy 
(ESSI 753) geen probleem meer. 
De unit PMEASUKE.PAS, of de ge- 


een unit in Turbo Pascal 


Speciaal voor de PC-meetkaart uit december 1990 en ja- 
nuari 1991 is een Pascal-unit geschreven die alle 
noodzakelijke routines bevat voor de besturing van deze 
kaart. Hiermee kan iedereen zijn eigen toepassingen 
voor de meetkaart realiseren. In dit artikel vertellen we u 
wat meer over de routines in deze unit die vanaf nu 
leverbaar is via de EPS. 



kompileerde versie PMEASU- 
KE.TPU, bevat onder andere funk- 
ties en procedures voor de PPI-ini- 
tialisatie, multiplexerbesturing. 


AD-konversie, digitale l/O, 
pulstijd- en frekwentiemeting. De- 
ze en alle overige procedures/ 
funkties die in de unit gedekla- 


elektuur 4 92 


107 



reerd zijn. Kunnen door middel 
van het Kommando 'uses PMEA- 
SURE'' direKt vanuit het bijbeho- 
rende bronbestand aangeroepen 
worden. 

Om alvast uw geheugen even op 
te frissen, hebben we hiernaast 
nog eens de technische specifika- 
ties van de meetKaart op een rijtje 
gezet. Voordat u echter met pro- 
grammeren begint is het raad- 
zaam om behalve de volgende pa- 
ragrafen ooK de volledige bouwbe- 
schrijving van de PC-meetkaart 
(zie EleKtuur december '90 en ja- 
nuari '91) grondig te bestuderen. 

De unit 

Het effeKt van de unit-funkties 
blijKt vaaK meteen al uit de naam- 
geving: SelectFreqChannel(Chan- 
nehZeroToSeven) schaKelt bijvoor- 
beeld Kanaalnummer Channel 
van multiplexer IC22 door naar de 
ingang van de freKwentiemeter. 
Verder zijn de gedeKlareerde 
Konstanten, variabelen, procedu- 
res en funKties waar nodig van 
(Engelstalig) Kommentaar voor- 
zien. Vandaar dat een gedetail- 
leerde bespreKing van de eenvou- 


dige unit-funKties niet erg zinvol 
is; u Kunt het beste de bronKode 
eens goed beKijKen. 

Het lezen van en schrijven naar de 
peripheral interfaces (IC13 en 
IC 14) geschiedt via de procedures 
ReadPPI en WritePPI. Op de Keper 
beschouwd zijn dit heel eenvoudi- 
ge routines, maar zij vormen wèl 
de basis van de Kaartbesturing. 
ReadPPI en WritePPI worden zo- 
doende veelvuldig door andere 
procedures en funKties aangeroe- 
pen. Tot de ' gebruikers ' behoren 
onder andere: Invertlnput, Coun- 
terValue, GetCurrentAnalogChan- 
nel, SelectRatiolO en StartEvent- 
Counter. 

Tijdens de initialisatiefase laadt 
PMEASURE zelfstandig het hard- 
ware-Konfiguratiebestand 
ADCFCFG en wordt er getest of de 
meetKaart op het in het bestand 
aangegeven basis-adres aan- 
spreeKt. Indien de aanwezigheid 
van de Kaart is vastgesteld, dan 
zijn beide PPI's na afloop van de 
test automatisch geïnitialiseerd 
(zie InitPPI van PMEASURE.PAS). 
Een beiangrijK feit is dat dit hele 
gebeuren plaatsvindt vóórdat het 
eigenlijKe programma (uw pro- 


$300 

10000000 

10 

2.5 

2 

BASE_IO_ADDRESS: 
RefFreq : 
MaximumGateTime : 
RefVolt : 
IRQ : 

Possible values are $300 (JP1=A) and $310 (JP1-B) . 
Frequency meter (crystal-) reference in Hz. 

Typical 410 seconds (10 Mhz referency frequency) . 
ADC full-scale voltage 

Hardware interrupt (Possible values: 2 .. 7) 



920067.fi 


Figuur i. De diverse parameters van het konfiguratiebestand 
ADCF.CFG kunnen met een editor gewijzigd worden. 


function ADC(var Overf low:boolean) :word; 
* 


(-ADC samples the analogue input and returns the previous 12 bit 
conversion result through ADC. 

The high order byte must be read first because reading the low 
order byte starts the next conversion cycle.) 


var 

X:word; 


begin (* ADC *) 

if not HardwareFound 
then 
begin 

ADC : *2048; 

Overf low: »f al se; 
end 
else 
begin 

X:=portw [BIO_Address+l] ; 
X:=swap (X) ; 

if (X=$FFF) OR (X-S000) 
then Overf low:*true 
else Overflow:-false; 
ADC:*X; 
end; 

end; (* ADC *) 


• 20067 - 13 


Figuur 2. Deze ADC-funktie is één van de vele routines uit 
PMEASURE.PAS. 


Technische specifikaties van 
de PC-meetkaart 

DC-uoltmeter 
Bereik: +0.1 . . .+300 V 
Aantal ingangen: 8 
A/D-omzetter: 12 bits. 3 ps. 

0. . .5 V 

Frekwen tlemeter 
Bereik: 0.0025 Hz ... 10 MHz 
Aantal ingangen: 8 (TTL) 
Maximale meetfout: 0.0001% 
nauwkeurigheid: 6 digits 

Pulstydmetlng 
Bereik: 0. . . 400 s 
Resolutie: 0.1 ps 
Meetnivo Instelbaar 

Euent counter 
Bereik: 32 bits 

Maximale frekwentle: 10 MHz 
Triggerflank instelbaar 


grammal) gestart wordt. Zodoen- 
de Is het mogelijk om aan de 
hand van de Boolese variabele 
HardwareFound te besluiten om 
echt door te starten of vroegtijdig 
af te breken. 

Tijd-gerelateerde 

metingen 

PMEASURE maakt optimaal ge- 
bruik van de beschikbare hard- 
ware-faciliteiten. De pulstijd- en 
de frekwentiemeting zijn dan ook 
volledig interrupt-gestuurd. De 
gebruikte IRQ-ingang van de PC 
dient zowel hardware- als soft- 
ware-matig te worden ingesteld. 
Op de PC-meetkaart gebeurt dit 
door één van de Jumpers 
JP2 . . . JP7 op de X-rij te plaatsen. 
Onderzoek echter eerst welke IRQ- 
ingang nog niet door een andere 
kaart in gebruik is (meestal is dat 
IRQ2) en kontroleer of jumper JP8 
in positie E staat. Bovendien moet 
de gekozen interrupt in de vijfde 
regel van het konfiguratie- 
bestand genoemd worden (zie fi- 
guur 1). 

Een meetcyclus begint, afhanke- 
lijk van het soort meting, met het 
aanroepen van StartPulsTimeCon- 
version of StartFrequencyConver- 
sion. De bijbehorende interrupt- 
routine (HardwarelntHandler) 
start automatisch op het moment 
dat de hardware-vlag EOC-F aktief 
wordt; dat gebeurt aan het einde 
van iedere (sub-)konversie. Dank- 
zij de interrupt-procedure blijft de 
gehele meting volledig transpa- 
rant voor het hoofdprogramma. 
De meetresultaten kunnen echter 
heel eenvoudig opgevraagd wor- 
den door achtereenvolgens de re- 


108 


elektuur 4-92 





cords PulseTime en Frequency uit 
te lezen. 

Bij de frekwentiemeting speelt 
nog een tweede interrupt-routine 
een belangrijke rol. Een zoge- 
naamde Timelntliandler bewaakt 
namelijk de tijd die de tweede fase 
van de meting (fmj in beslag 
neemt en toetst deze aan de tij- 
dens de proefmeting berekende 
maximale konversietijd. Een over- 
schrijding van de tijdlimiet bete- 
kent dat de frekwentie van het in- 
gangssignaal ondertussen zover 
gedaald is dat de proefmeting en 
de ingestelde frekwentiedeelfak- 
tor niet meer representatief zijn. 
Om nu te voorkomen dat de me- 
ting (veel) te lang gaat duren, 
breekt de Timelntliandler de lo- 
pende konversie af en start op- 
nieuw een proefmeting. De proce- 
dure zelf maakt gebruik van de 
PC-user-timer-tick-interrupt (SIC) 
en wordt dientengevolge om de 
55 ms geaktiveerd. 

DC-metingen 

Met de funktie ADC (zie figuur 2) 
is het mogelijk om een binaire 
12-bits representatie van de ana- 
loge ingangsspanning binnen te 
halen. Belangrijk hierbij is dat el- 
ke A/D-omzetting pas aan het ein- 
de van de funktie gestart wordt. 
De waarde van ADC heeft daarom 
steeds betrekking op de vorige 
omzetting. Dit impliceert overi- 
gens ook dat het eerste konversie- 
resultaat onbruikbaar is. De funk- 
ties SelectAnalogChannel en 
SelectRatiolO zijn bedoeld voor 
respektievelijk de besturing van 
de ingangsmultiplexer (IC 1 0) en 
het instellen van de stappenver- 
zwakker (IC 12). 

Omdat de analoge sektie van de 
meetkaart geoptimaliseerd is voor 
het verwerken van gelijkspannin- 
gen, ligt het voor de hand om elk 
meetresultaat te baseren op het 
gemiddelde van meerdere 
monsters. Door namelijk van een 
groot aantal afzonderlijke metin- 
gen het gemiddelde te bepalen 
worden stochastische stoorpulsen 
efficiënt onderdrukt. Om naast de 
frekwentie- en pulstijdmeting ook 
de gelijkspanningsmeting op de 
achtergrond te laten verlopen, 
wordt de ADC-funktie vanuit een 
periodieke interrupt-routine aan- 
geroepen. De TimelntMandler 
komt hiervoor niet in aanmer- 
king; deze procedure wordt 
slechts 18,2 maal per sekonde 
gestart, waardoor een berekening 
over 100 monsters toch wel erg 
lang gaat duren. Vandaar dat er 
gekozen is voor een speciale data- 


akkwisitieprocedure die de gese- 
lekteerde ingang met 200 flz be- 
monstert. Als u nu denkt dat dit 
eenvoudiger klinkt dan het in wer- 
kelijkheid is, dan heeft u daar 
groot gelijk in. Immers, de enige 
periodieke interrupt die in IBM- 
machines nog vrij is, is de user-ti- 
mer-tick van 55 ms. Om nu toch 
over een kortere interrupt-perio- 
detijd te kunnen beschikken ver- 
vangen we de BiOS-timer-inter- 
rupt-handler (interrupt $08) door 
de data-akkwisitieprocedure Da- 
taAcqtlandler. nadat tevens de 
prescaler van de systeemklok ge- 
herprogrammeerd is, wordt de Da- 
taAqchandler in het gewenste rit- 
me — dat wil zeggen om de 5 ms 
— aangeroepen. KeProgTimer 
stelt daarbij de nieuwe prescaler- 
waarde in; met UnDoReProgTimer 
wordt later weer de default-instel- 
ling terug geschreven. Om er tot 
slot zeker van te zijn dat de tijd- 
van-de-dag-klok en de motoren 
van de diskette-stations goed blij- 
ven funktioneren, wordt vanuit de 
DataAcqhandler de originele 
BlOS-timer-interrupt-handler (en 
daarmee automatisch ook inter- 
rupt $IC) met de oorspronkelijke 
frekwentie opgestart. Voor alle 
duidelijkheid is in figuur 3 het ge- 
bruikelijke interrupt-netwerk ge- 
tekend, terwijl in figuur 4 alle 
nieuwe interrupt-routines geïn- 
stalleerd zijn. 

Aan de slag 

Op de diskette staat behalve de 
Pascal-bibliotheek ook het voor- 
beeldprogramma PMDEMO.PAS. 
Dit programma demonstreert on- 
der andere hoe de interrupt-proce- 
dures ge(de)ïnstalleerd worden en 
op welke manier men zich toe- 
gang tot de meetresultaten kan 
verschaffen. Overigens, een aar- 
digheidje van PMDEMO is dat het 
gebruik maakt van de AutoScan- 
mode. In deze mode zorgen de in- 
terrupt-routines er voor dat alle in 
FChanScan en VChanScan gedefi- 
nieerde kanalen één voor één ge- 
meten worden. 

Uiteraard kunt u PMEASURE ver- 
der uitbreiden of aan uw eigen 
wensen aanpassen. Zolang u zich 
daarbij maar aan de wetten der 
programmeerkunst houdt, zal dat 
weinig problemen opleveren. Al- 
hoewel ... bij het schrijven van 
interrupt-routines gelden speciale 
spelregels met betrekking tot het 
gebruik van DOS-interrupts en het 
beheer van de stack. Een gewaar- 
schuwd programmeur telt voor 
twee! 

(920067) 



Figuur 3. Dit schema toont 
het standaard PC-inter- 
rupt-netwerk. 



Figuur 4. tiet interrupt-sche- 
ma nadat de routines van 
PMEASURE geïnstalleerd 
zijn. 


elektuur 4-92 


109